Austro-Węgry :: Zobacz temat - Historia Austro-Węgier w latach 1870-1914

Franz · Admin Dołączył: 23 Sie 2004 Posty: 1253 Skąd: Olsztyn

Poniższa publikacja została napisana i wydana w dość mrocznych czasach PRL-u, dlatego też zawiera typowo marksistowskie fragmenty i interpretacje. Zawiera jednocześnie cenne informacje dotyczące monarchii naddunajskiej. Mimo obecności typowej retoryki propagandowej warta jest przeczytania. Jest także ciekawym dokumentem prezentującym sposób widzenia komunistów na kraje takie jak Austro-Węgry czy inne imperia.

Józef Buszko
Warszawa 1957
Państwowe Wydawnictwo Naukowe

SYTUACJA WEWNĘTRZNO-POLITYCZNA W AUSTRII W LATACH SZEŚĆDZIESIĄTYCH I SIEDEMDZIESIĄTYCH XIX w.

W latach 50-tych i 60-tych XIX stulecia kończy się okres przemian polityczno-ustrojowych monarchii habsburskiej.
Przegrane wojny z Francją i Piemontem (r. 1859) oraz z Prusami (r. 1866) tak dalece osłabiły Austrię, że państwo to, aby nie ulec zupełnemu rozpadowi musiało przeprowadzić poważne reformy.
Po rozmaitych próbach reformatorskich doszło w roku 1867 między austriackimi kołami rządzącymi, a magnaterią węgierską do porozumienia się na mocy, którego dokonano podziału władzy; Austria przeobraziła się w dualistyczną monarchię - w Austro-Węgry.
Granicę między obu tymi państwami, połączonymi ze sobą unią realną (wspólną osobą panującego - cesarz Austrii był królem Węgier - i niektórymi wspólnymi instytucjami państwowymi) - stanowiła rzeka Litawa.
W skład tak Austrii jak i Węgier wchodziły liczne ujarzmione narody: Polacy, Ukraińcy, Czesi, Słowacy, Rumuni, Włosi, Serbowie, Chorwaci i inni.
Narodami panującymi w wyniku reformy r. 1867 byli Austriacy (Niemcy austriaccy) i Węgrzy, jakkolwiek stanowili oni wyraźną mniejszość {Austriacy i Niemcy w Przedlitawii 35,78%, Węgrzy w Zalitawii 45%). Na łączną liczbę 52 milionów mieszkańców monarchii około 30 milionów stanowili Słowianie.
Całokształt polityki kół rządzących zmierzał do wyraźnej dyskryminacji narodowościowej. Kosztem licznych narodów dawały koła rządzące dwom tylko narodom uprzywilejowane stanowisko. Cel polityki kół rządzących w stosunku do innych narodów był jasny. Chodziło o skłócenie różnych narodów między sobą, aby tym łatwiej utrzymać ster rządów.
W zalitawskiej części państwa narodem uprzywilejowanym byli Węgrzy, którym oddano na łup madziaryzacji zamieszkałe tam narody słowiańskie oraz Rumunów, w Przedlitawii austriackie klasy panujące stosowały wobec(tamtejszych narodów wyrafinowaną politykę narodowościową, faworyzując np. Polaków, aby z ich pomocą tym łatwiej utrzymać xv ryzach Ukraińców.
Zarówno Austria jak i Węgry posiadały - każde - swój własny dwuizbowy parlament - Austria - Radę Państwa (Reichsrat), Węgry - Sejm. Finanse, sprawy zagraniczne i wojskowe, zastrzeżone jako wspólne dla całej monarchii, podlegały kompetencji delegacji obu tych ciał ustawodawczych, które wybierały w tym celu ze swego grona po 60 przedstawicieli. Faktycznie polityka zagraniczna i wojskowa wymykała się spod kontroli parlamentarnej stanowiąc, jak i dawniej, domenę wpływów dworskich. W ogóle w podobne, absolutystyczne przeżytki obfitował ustrój Austro-Węgier, a wola monarchy pozostawała - praktycznie biorąc - jedną z najcharakterystyczniejszych cech ich życia politycznego. Paragraf 14-ty ustawy konstytucyjnej dawał monarsze prawa wydawania rozporządzeń z mocą ustaw w okresie, gdy Rada Państwa nie obradowała. W istocie rzeczy ów paragraf stanowił furtkę dla zamaskowania absolutyzmu wystarczało, bowiem tylko rozwiązać parlament lub odroczyć jego sesję, aby nawrócić okresowo do kursu rządów absolutystycznych.
Austriackie ustawy konstytucyjne r. 1867 gwarantowały panowanie górnych warstw klas posiadających — arystokracji ziemskiej i bogatej burżuazji finansowo-przemysłowe j. Jaskrawy wyraz znalazło to w odpowiednio spreparowanej ordynacji wyborczej opartej na wysokim cenzusie majątku i urodzenia. Parlament austriacki, Rada Państwa — składał się z Izby Posłów, do której wchodzili delegacji poszczególnych sejmów prowincjonalnych (tzw. krajowych), oraz z Izby Panów, której członków mianował cesarz spośród magnaterii i wyższego duchowieństwa.
W skład parlamentu węgierskiego - Sejmu - wchodziły także dwie izby - Izba niższa, poselska, pochodząca z wyborów cenzusowych, oraz Izba wyższa, magnatów, złożona z mianowanych przez króla przedstawicieli wielkich latyfundiów. Cenzus wyborczy zabezpieczał zresztą tej klasie większość także i w Izbie niższej. Z wyjątkiem Chorwatów, którzy uzyskali w ugodzie z Węgrami z r. 1868 dość szeroką autonomię, wszystkie inne niewęgierskie narody w Zalitawii pozbawione były prawią posiadania swoich prowincjonalnych sejmów krajowych.
Królestwo Chorwacji i Słowenii posiadało własny herb państwowy, dwuizbowy Sejm w Zagrzebiu, odrębne szkolnictwo i sądownictwo oraz język chorwacki jako oficjalny. Natomiast zarówno dwumilionowa ludność słowacka na północy Węgier, jak blisko trzy miliony Rumunów w Siedmiogrodzie, oraz Serbowie, osiadli w liczbie około miliona w Banacie i Baczce, nie posiadali nawet skromnych uprawnień autonomicznych.
Wielonarodowościowy skład monarchii wyciskał swoiste piętno na wszelkich odcinkach jej życia politycznego. Kwestia narodowa - rzecz jasna - stanowiła w tych warunkach oś życia politycznego tego państwa.
Pod względem rozwoju gospodarczego były Austro-Węgry krajem ekonomicznie zacofanym w stosunku do przodujących krajów kapitalistycznych.
W latach 90-ych XIX stulecia ludność miast stanowiła zaledwie trzecią część wszystkich mieszkańców monarchii. Nawet w austriackich, wyżej rozwiniętych gospodarczo krajach, ludność wiejska przeważała nad ludnością zamieszkałą w miastach.
Stosunkowo najbardziej zaawansowane ekonomicznie były Czechy, gdzie szybko rozwijał się przemysł włókienniczy, cukierniczy, piwowarski, a więc przede wszystkim przemysł lekki. W latach 80-tych XIX wieku czeskie cukrownie produkowały już ponad 450 000 ton cukru. W Czechach, na Morawach i na Śląsku dawał się również zauważyć dość szybki rozwój górnictwa węglowego, którego produkcja wzrosła z 55 285 145 q w roku 1880 na 82 717 733 q w roku 1890.
Natomiast niektóre inne kraje przedlitawskie, jak np. Galicja, Bukowina, Dalmacja były bardzo spóźnione w rozwoju gospodarczym Europy.
W krajach węgierskich liczba ludności miejskiej była o wiele niższa. Węgierscy obszarnicy skupiali w swych rękach około 50% ziemi uprawnej, co świadczyło o szczególnie silnych przeżytkach feudalnych na tym terenie.
Austriackie i węgierskie klasy posiadające, eksploatowały narody zamieszkałe na terenie monarchii naddunajskiej. One same były jednak uzależnione gospodarczo od kapitału zagranicznego i dość ściśle z tym kapitałem związane. W latach 30-tych do 60-tych XIX wieku w ekonomice Austrii główną rolę odgrywał kapitał francuski, który finansował budowę kolei austriackich, kopalnictwo węglowe i inne działy górnictwa i przemysłu, jak np. znane zakłady „Skoda" w Czechach. Kapitał francuski przeniknął do bankowości; jego interesy reprezentował np. jeden z największych banków austriackich - Landerbank". Kapitał angielski również odgrywał tu dużą rolę, zwłaszcza od założenia w roku 1864 Banku angielsko-austriackiego. Czołowa instytucja bankowa austriacka Kreditanstalt, była związana także z wielkimi bankami angielskimi. Zależność austriackiej ekonomiki od kapitałów obcych była tym czynnikiem, który wpływał hamująco na rozwój przemysłu w Austrii. Kapitaliści austriaccy nie mogąc skutecznie konkurować z kapitałem obcym na rynku krajowym woleli raczej lokować swój kapitał w Bośni, Rumunii, Serbii lub Bułgarii, w krajach jeszcze bardziej zacofanych gwarantujących większy zysk.

Z początkiem lat 70-tych, zwłaszcza po wojnie francusko-pruskiej, gdy Niemcy uzyskały ogromne kapitały od Francji tytułem kontrybucji wojennej, zaczęła się na wielką skalę penetracja kapitału niemieckiego w Austrii. W niespełna rok po wojnie napłynął do Austrii kapitał niemiecki w wysokości 1,2 miliarda koron. Także i w latach następnych napływ tego kapitału do krajów austriackich był bardzo obfity. W rezultacie główne gałęzie przemysłu austriackiego, jak przemysł stalowy, maszynowy, elektryczny i chemiczny, pracowały w oparciu o kapitał niemiecki, lub nawet bezpośrednio podlegały niemieckim firmom — Kruppa, Hanna, Hardta, Weinerta i innych potentatów finansowych Niemiec. Podobnie przedstawiała się sytuacja w przemyśle włókienniczym, cementowym i materiałów budowlanych. Przemysł chemiczny był nadal całkowicie zmonopolizowany w rękach niemieckich, jak również w znacznej części przemysł gumowy. Dużą rolę odgrywał kapitał niemiecki także w przemyśle papierniczym. Jedno z głównych przedsiębiorstw górniczych, zajmujących się wydobyciem magnezytu (Austria była głównym eksporterem magnezytu na rynku światowym) Yeitscher Magnesitwerke - także znajdowało się w rękach niemieckiego kapitału. Niemiecki kapitał kontrolował poza tym część przemysłu górniczego na Węgrzech i w Dalmacji, a także na Śląsku Cieszyńskim.
W roku 1890 ponad 50°/o austriackich inwestycji za granicą finansowały banki niemieckie. W roku 1896 Niemcy uczestniczyły w eksporcie z Austro-Węgier w wysokości 47,5°/o ogólnej wartości wywożonych towarów, gdy natomiast drugi z kolei partner austriacki w wymianie handlowej, mianowicie Anglia, zaledwie w wysokości 9,4%.
Zależność od kapitału niemieckiego wpływała silnie na politykę celną Austro-Węgier. Obrót handlowy z Niemcami był szczególnie uprzywilejowany, co było wyraźnie szkodliwe dla krajów austriackich. Tak np. z Galicji, eksportującej drzewo, nie opłacało się wywozić do Niemiec półfabrykatów drzewnych, lecz jedynie okrąglaki.
W miarę rozwoju stosunków kapitalistycznych narastały nowe konflikty klasowe, a punkt ciężkości walki klasowej nawet w najbardziej zacofanych krajach austriackich zaczynał się coraz wyraźniej przesuwać z płaszczyzny szlachta - chłopstwo - na płaszczyznę: burżuazja - proletariat. Antagonizmy klasowe na terenie Austro-Węgier przeplatały się z walką narodowościową. Uprzywilejowane stanowisko narodów rządzących - Austriaków i Węgrów - wywoływało żywe niezadowolenie wśród narodów uciskanych, głównie słowiańskich. Jednocześnie, wraz z rozwojem stosunków kapitalistycznych, z wzrostem siły burżuazji narodowej, wzmagała się walka między burżuazja narodów panujących a uciskanych.

LIBERAŁOWIE U WŁADZY. MINISTERSTWO AUERSPERGA I TISZY

Po zawarciu układu z Węgrami i wprowadzeniu w życie ustaw konstytucyjnych w Austrii został powołany pierwszy rząd odpowiedzialny przed parlamentem na czele, którego stanął ks. Karol Auersperg. Rząd ów był pod względem politycznym wykładnikiem liberalnego centralizmu austro-niemieckiego. Burżuazja austro-niemiecka domagała się oswobodzenia z tych więzów zależności od kościoła, jakie nakładał państwu konkordat roku 1855. Toteż parlament o większości liberalnej uchwalił wiele ustaw ograniczających do pewnego stopnia przywileje kościoła. Odebrano między innymi kościołowi jurysdykcję w sprawach małżeńskich, wprowadzono fakultatywne śluby cywilne, szkolnictwo oddano pod nadzór państwa.
Także inne poczynania rządu szły w kierunku rozwijania ustawodawstwa liberalnego, społeczno-gospodarczego d politycznego. Skrajna reakcja konserwatywno-klerykalna zajęła stanowisko oporne wobec wprowadzania w życie nowych ustaw.
Jednak nią plan pierwszy wysunęła się kwestia narodowościowa.
Przeciwko dualistycznej strukturze ustrojowej zaprotestowali Czesi, którzy uchwalili w Sejmie praskim tzw. deklarację „praw historycznych korony św. Wacława" (sierpień r. 1868), domagając się w niej przyznania ziemiom czeskim odrębności państwowej.
O wiele skromniejsze postulaty sformułował Sejm galicyjski, który w głośnej „rezolucji", uchwalonej w dniu 24 września 1868 żądał „wyodrębnienia" kraju, to jest nadania mu obszerniejszej autonomii, na wzór urządzeń autonomicznych w Chorwacji.
Rząd postanowił stępić ostrze żądań polskich poprzez spolszczenie administracji i oddanie pod faktyczną kontrolę polityczną obszarnictwa polskiego aparatu biurokratycznego na terenie kraju.
Żądanie czeskie miał zaspokoić utworzony w roku 1871 gabinet konserwatywny Hohenwarta, którego zadaniem było między innymi zjednoczenie dla państwowości habsburskiej czeskich klas posiadających, co miało się dokonać drogą realizacji ich aspiracji politycznych i gospodarczych. W ten sposób państwo z tworu dualistycznego przeobraziłoby się w twór trialistyczny.
Jednakże przeciwko trialistycznym planom Hohenwarta wystąpiły klasy rządzące tak w Austrii jak i na Węgrzech. Plany te zwalczały również pruskie koła rządzące, szczególnie wrogo nastawione, wobec jakichkolwiek prób slawizacji Austro-Węgier.
Pod działaniem tych sił ministerstwo Hohenwarta zakończyło swój żywot w październiku r 1871, a do władzy doszli ponownie liberałowie.
W nowym gabinecie rolę premiera objął A. Auersperg, a tekę ministra spraw zagranicznych - Andrassy, przedstawiciel magnaterii węgierskiej. Taka konfiguracja rządowa oznaczała wypowiedzenie walki roszczeniom Czechów i innych narodów słowiańskich. W odpowiedzi na represje rządu czeskie masy pracujące zainicjowały demonstracje i wystąpienia antyrządowe.
Także w innych prowincjach monarchii narastał ruch opozycyjny przeciwko polityce ucisku narodowego.
Rosło również niezadowolenie wśród szerokich mas - robotników, chłopów, drobnomieszczaństwa - z polityki socjalnej rządu i wzrostu cen na produkty pierwszej potrzeby.
W celu położenia tamy separatystycznym dążnościom poszczególnych narodów liberalistyczno-centralistyczny rząd podjął reformę parlamentu centralnego (r. 1873). Zgodnie z tą reformą zaniechano obsyłania Izby niższej Rady Państwa przez delegacje poszczególnych sejmów, natomiast odtąd miały się do niej odbywać osobne wybory.
Wskutek reformy wzrosła liczba członków Rady Państwa z 208 do 353, przy czym zmalała nieco ilość przedstawicieli obszarnictwa na korzyść austriackiej burżuazji.
Wyborcy do parlamentu (podobnie zresztą jak to miało miejsce w ordynacji wyborczej do sejmów krajów) dzieli się na cztery kurie: kuria I - obszarnicza - obejmowała 5 480 wyborców i była reprezentowana w parlamencie przez 85 posłów, II kuria - bogatej burżuazji przemysłowo-handlowej - posiadała 591 wyborców i wysyłała do parlamentu 21 posłów; w III kurii - miejskiej, cenzusowej (tj. kurii drobnej i średniej burżuazji) było 391 196 wyborców, którzy wysyłali do Rady Państwa 118 posłów; wreszcie istniała kuria wiejska liczącej l 490 659 wyborców i wybierająca 129 posłów. W ten sposób l poseł przypadał w kurii pierwszej na 64 wyborców, w kurii drugiej na 280 wyborców, a w kurii trzeciej na 3315 i w kurii czwartej na 11 555 wyborców.
Jak zatem widzimy, ordynacja wyborcza w sposób jaskrawy popierała interesy klas posiadających, a zwłaszcza ich górnych warstw.
Ordynacja wyborcza nie pozwalała na uczestniczenie w życiu politycznym szerokim rzeszom społeczeństwa, nie dopuszczała do udziału w życiu politycznym klasy robotniczej. Ponadto nowe prawo wyborcze w wyraźny sposób uprzywilejowało element austriacki i niemiecki. Wystarczy zwrócić uwagę na fakt, że w pierwszych wyborach przeszło 220 Austriaków i Niemców, a tylko 130 posłów innych narodowości.
Czesi nie uznawali reformy roku 1873 i aż do r 1878 bojkotowali wybory, co ułatwiało na terenie krajów czeskich sztuczne przeprowadzanie dodatkowej ilości kandydatów niemieckich. Zwolennikami bojkotu byli głównie tzw. staroczesi, stronnictwo o charakterze konserwatywno-klerykalnym. W latach 70-tych w związku z szerokim rozwojem kapitalizmu, powstaje w Czechach partia młodoczeska, reprezentująca interesy burżuazji przemysłowej. Występuje ona ostro przeciwko taktyce bojkotu, wysuwając hasła aktywnej walki z władzą austriacką.
Jeśli Czesi byli nastrojeni opozycyjnie wobec polityki gabinetu Auersperga, to inną wręcz drogą poszli polscy obszarnicy z Galicji. Faktycznie konserwatyści polscy począwszy od lat 60-tych byli jedną z najbardziej j oddanych rządowi partii. Obszarnicy polscy podpierali chwiejący się pod naciskiem ruchów socjalnych i narodowo-wyzwoleńczych tron Habsburgów, otrzymywali za to od wiedeńskich kół rządzących prawo wyzysku podstawowych mas własnego narodu i całego narodu ukraińskiego w Galicji.
Szczególnie wyraźnie przejawiło się to w wyborach do Sejmu galicyjskiego w roku 1876, kiedy to przy pomocy licznych nadużyć wyborczych ze strony administracji ilość posłów chłopskich — polskich i ukraińskich — zmalała do bardzo niewielkiej grupy. W tych warunkach Sejm galicyjski stał się aż do końca istnienia monarchii Austro-Węgier ostoją panowania politycznego niewielkiej grupy ziemiaństwa polskiego skupiającego w swych rękach około 40% ziemi uprawnej w kraju i około 90°/o powierzchni lasów.
Polityka niesprawiedliwego traktowania przez sejm szlachecki potrzeb kulturalnych narodu ukraińskiego przejawiała się chociażby w tym, że na każdą średnią szkołę ukraińską przypadało około 450 tyś. Ukraińców, gdy natomiast na każdą polską szkołę średnią — tylko około 90 tys. ludności polskiej.
Koła rządzące w monarchii starały się zahamować rozwój zarówno ukraińskiego jak i polskiego ruchu antyaustriackiego o charakterze narodowo-wyzwoleńczym w Galicji, kierując życie polityczne na tory walk nacjonalistycznych, drogą rozniecania konfliktów między obu narodami zamieszkującymi kraj.
W węgierskiej części państwa ujawniała się niemniej ostra walka między narodem uciskającym - Węgrami, a uciskanymi narodowo Rumunami i Słowakami. Ruch narodowowyzwoleńczy Rumunów i Słowaków nie znajdował najmniejszego poparcia ze strony węgierskich kół liberalno-burżuazyjnych. Koła te popierały obecnie politykę narodowościową obszarników i wyrzekały się faktycznie tradycji Kossutha. Zaprzestały one również walki o niezależna republikę węgierską.
W roku 1875 w wyniku połączenia tzw. lewicowo-konstytucyjnej i prawicowo-konstytucyjnej partii powstała węgierska partia konstytucyjno-liberalna. Kierownik tej partii hr. Tisza, dzierżył ster rządów w kraju aż do roku 1890.

Wskutek połączenia się liberalnej burżuazji z prawicą zmalało odtąd jeszcze bardziej znaczenie elementów lewicowych w kraju, a Tisza mógł bez obawy opozycji parlamentarnej lansować swoją proaustriacką i pro-dworską politykę, a z drugiej strony kontynuować ucisk narodowy narodów niewęgierskich.

OKUPACJA BOŚNI I HERCEGOWINY. GABINET TAAFFEGO

Monarchia austriacko-węgierska usiłowała zrekompensować swoje straty terytorialne poniesione w wojnach z Francją i Włochami (r. 1859) oraz z Prusami (r. 1866) poprzez aneksję Bośni i Hercegowiny, krajów zamieszkałych przez ludność słowiańską i wchodzących w skład imperium tureckiego. Okazję po temu dała wojna rosyjsko-turecka roku 1877/8,
Zwycięska w tej wojnie Rosja w myśl układu pokojowego z Turcją zawartego w San Stefano (3 marca 1878) umacniała wydatnie swe wpływy polityczne na Bałkanach. Przeciwstawiły się temu stanowczo Anglia i Austria. Anglia obawiała się, że wpływy Rosji na Bałkanach w konsekwencji mogą poważnie zagrozić interesom angielskim na Bliskim i Środkowym Wschodzie. Austria rywalizująca z Rosją na Półwyspie Bałkańskim ze swej strony zgłaszała ostre protesty na drodze dyplomatycznej. W tej sytuacji Niemcy roszczące sobie pretensje do objęcia faktycznego protektoratu nad Austrią, szczególnie zainteresowane w dalszej penetracji kapitału austriackiego i niemieckiego w Europie południowo-wschodniej, skwapliwie podjęły się roli mediatora. Bismarck podjął myśl zwołania kongresu pokojowego w Berlinie. Na kongresie berlińskim wszystkie wymienione mocarstwa zachodnie uznały, że jedynym z kroków, który ograniczyłby wpływy rosyjskie na Bałkanach i przekreślił korzystny dla imperium carskiego pokój w San Stefano, będzie decyzja, dająca Austrii prawo rządzenia w Bośni i Hercegowinie (okupowanych przez nią w 1877 r.). W tym też duchu zapadła uchwała kongresu. W odpowiedzi na okupację austriacką ludność tych krajów pragnąca wyzwolenia narodowego i połączenia z Serbią wystąpiła przeciwko nowym zaborcom z bronią w ręku. W kraju wybuchły powstania. W celu stłumienia ruchu narodowo-wyzwoleńczego rząd austriacki wysłał do Bośni i Hercegowiny dwustutysięczną armię i przedsięwziął nadzwyczajne środki represji wobec powstańców.
W tym okresie odzwierciedleniem zubożenia i niezadowolenia średniej i drobnej burżuazji austriackiej z istniejących stosunków było nasilenie propagandy o zabarwieniu nacjonalistyczno-klerykalnym. Rosła w siły klerykalna partia tzw. chrześcijańsko-socjalna.
W r. 1879 niechętna okupacji Bośni i przyrostowi w państwie ludności słowiańskiej austriacka partia liberalna poniosła klęskę wyborczą. Przyśpieszyło to oddanie rządów z powrotem w ręce kół konserwatywnych - Auersperg ustąpił miejsca Taaffemu, który sprawował funkcje premiera aż do roku 1893.
Taaffe traktował Bośnię i Hercegowinę jako bazę wypadową dla dalszej penetracji imperializmu austriackiego w głąb Półwyspu Bałkańskiego. Opierając się na obszarnictwie i kołach wielkiej finansjery kontynuował on politykę represyjną wobec ludności tych krajów.
W polityce wewnętrznej starał się - o ile tylko mógł - umniejszyć i tak niezbyt wielkie znaczenie Rady Państwa przy jednoczesnym, umocnieniu prerogatyw monarchy. W polityce narodowościowej rząd forsował chętnie zasadę divide et impera poprzez przeciwstawianie jednego narodu drugiemu.
Obok austro-niemieckich kół konserwatywnych podporę dla rządów Taaffego stanowiły reakcyjne, obszarnicze ugrupowania polityczne niektórych narodów słowiańskich, jak staroczesi i konserwatyści polscy. Rzecznikami interesów tych dwu ostatnich grup politycznych byli w gabinecie Taaffego Czech Prażak i minister finansów, Polak Julian Dunajewski, który zdołał usunąć deficyt budżetowy. Niedługo potem prezydentem Izby Poselskiej Rady Państwa został obrany Polak Smółka, niegdyś liberał, obecnie podporządkowujący się polityce obszarniczej.
Taaffe prowadził, zatem politykę ustępstw na rzecz obszarnictwa i bogatej burżuazji czeskiej i polskiej. W sojuszu politycznym z owymi grupami tym skuteczniej zwalczał on ruch narodowo-wyzwoleńczy innych narodów np. chłopski ruch ukraiński w Galicji.

Rozwój kapitalizmu w Austrii w latach 80-tych postępował o wiele szybciej aniżeli w okresie poprzednim. Szczególnie wzrosła w tych latach produkcja węgla kamiennego i przemysłu żelaznego. W tych samych latach przejawiała się daleko idąca koncentracja produkcji. W latach 90-tych Austro-Węgry przeobraziły się z kraju o charakterze agrarnym w kraj przemysłowo-rolniczy.
Doprowadziło to do poważnych zmian w układzie sił klasowych. Wśród narodów uciskanych rosła w siły burżuazja narodowa i proletariat, co pogłębiało antagonizmy, tak między burżuazja i proletariatem narodu uciskanego, jak i między burżuazją narodową a austriacką. Najostrzej wystąpiły te zjawiska na terenie Czech.
W obliczu narastających przeciwieństw klasowych i narodowych komplikowała się sytuacja w parlamencie centralnym, który stał się areną gwałtownych wystąpień czeskiej opozycji.
Taaffe zmuszony był pójść na nowe ustępstwa w stosunku do Czechów. W latach 1880-1882 ukazały się rozporządzenia rządowe wprowadzające dwujęzyczne urzędowanie w Czechach, na Morawach i na Śląsku austriackim. Usunięto dotychczasową wyłączność języka niemieckiego jako urzędowego. Odtąd władze mogły porozumiewać się ze stronami zależnie od ich życzenia - po niemiecku lub po czesku. W roku 1882 założono w Pradze uniwersytet czeski.
Te ustępstwa na rzecz Czechów wywołały burzę protestów ze strony nacjonalistów niemieckich. W sejmie czeskim i w parlamencie Niemcy wstąpili na drogę obstrukcji a w latach 1886-1890 w ogóle nie brali udziału w obradach sejmu czeskiego. Praga w latach 80-tych stała się widownią czeskich demonstracji narodowych, w czasie których dochodziło niejednokrotnie do starć z niemieckimi nacjonalistami usiłującymi je rozbijać.
Taaffe próbując w jakiś sposób „rozwiązać" problem czeski, wystąpił z projektem podziału Czech na okręgi czeskie i niemieckie, przy czym język czeski obowiązywałby na równi z niemieckim w czeskich okręgach, język wyłącznie zaś niemiecki — w niemieckich okręgach. Plan ten (tzw. kompromis r. 1890), jakkolwiek nie napotkał na opozycję staroczechów, to jednak wywołał burzę protestów ze strony partii młodoczeskiej, wychodzącej z założenia, że plan Taaffiego udaremni dalszą drogę narodu czeskiego, zmierzającą do uzyskania niezawisłości narodowej.
Ogromna większość Czechów potępiła ustępliwe stanowisko reprezentowane przez partię staroczeską i wskutek tego plan Taaffego zakończył się fiaskiem. Nie mówiąc już o stanowisku czeskich mas ludowych, także koła radykalne czeskiej burżuazji wystąpiły przeciwko tendencjom kompromisowym polityki staroczechów.
Wobec Słowian południowych austriackie koła rządzące również zastosowały politykę przeciwstawiania jednego narodu drugiemu, aby tym samym osłabić ruch narodowo-wyzwoleńczy w tamtejszych krajach. Tak np. w roku 1875 polityka austriacka doprowadziła do wypowiedzenia wojny Bułgarii przez Serbię. Długi czas oba te państwa były faktycznie zależne od Austrii i wciągnięte przez nią w orbitę polityki antyrosyjskiej. Rzecznikami tej polityki była w Serbii panująca tam dynastia Obrenowiczów, a w Bułgarii Ferdynand Koburski, ówczesny władca tego kraju.

RUCH ROBOTNICZY

W ciągu lat 70-tych na terenie Austro-Węgier zaczął się rozwijać ruch socjalistyczny. Pierwsze grupy socjalistyczne znajdowały się pod. wyraźnym wpływem lassalizmu.
Władze pod pozorem walki z anarchistami prześladowały ruch socjalistyczny. Pojedyncze akcje terrorystyczne, które trafiały się od czasu do czasu, władze wyzyskiwały jako pretekst dla nagonki przeciwko organizacjom robotniczym, niemających w rzeczywistości prawie żadnych związków z anarchistami.
W roku 1884 władze austriackie za przykładem Bismarcka wprowadziły nadzwyczajne ustawodawstwo przeciwko socjalistom; za współpracę z prasą robotniczą, za uczestnictwo w nielegalnych organizacjach groziło więzienie. Oczywiście represje tego rodzaju nie zdołały na dłuższą metę stłumić ani zahamować ruchu robotniczego.
W tym samym roku, w którym odbywał się pierwszy Kongres II Międzynarodówki (1889) powstała Socjaldemokratyczna Partia Austrii, która przyjęła podstawowe założenia marksizmu. Założycielem partii był Wiktor Adler, (1852-1918) jeden z przywódców socjaldemokracji austriackiej, z zawodu lekarz, jeden z czołowych przedstawicieli II Międzynarodówki.
Młoda Austriacka Partia Socjaldemokratyczna uznała się za sekcję II Międzynarodówki, a w roku 1890 wprowadziła w życie jedno z najważniejszych postanowień jej pierwszego kongresu o świętowaniu dnia l maja. W dniu l maja 1890 roku prawie we wszystkich wielkich ośrodkach przemysłowych Austro-Węgier odbyły się demonstracje robotnicze.
Głównymi żądaniami uczestników demonstracji 1-majowych było wprowadzenie w Austrii powszechnego prawa wyborczego oraz 8-godzinnego dnia pracy. Austriacka Partia Socjaldemokratyczna szybko zyskała znaczny autorytet wśród klasy robotniczej. W roku 1890 partia posiada już wiele dziesiątków tysięcy członków i sympatyków.
Engels przypisywał szczególne znaczenie działalności socjaldemokracji austriackiej. Uważał on, że działalność tej partii może stanowić, bodziec dla europejskiego ruchu rewolucyjnego, w Austrii, bowiem ruch narodowo-wyzwoleńczy przeplatał się szczególnie wyraźnie z walką klasową proletariatu.
Nadając kierunek polityce Austriackiej Partii Socjaldemokratycznej Engels w korespondencji z Wiktorem Adlerem udzielał temu ostatniemu wskazówek, podkreślając konieczność walki na dwa fronty: przeciwko, lewackim na poły anarchistom oraz przeciwko oportunistycznej prawicy. Przy pomocy Engelsa prowadził Adler skuteczną walkę z grupą anarchizującą. Jednak w tej akcji popełniał błędy często przechodząc na pozycje prawicowo-oportunistyczne, przeceniając znaczenie parlamentarnych form walki.
W ciągu lat 90-tych rozwijały się również w Austrii związki zawodowe. W roku 1893 odbył się ich ogólnopaństwowy zjazd. W związku z rozwojem ruchu robotniczego i zaostrzeniem się antagonizmów narodowościowych rząd przedłożył w parlamencie projekt reformy prawa wyborczego (rok 1893). Rząd spodziewa} się, że reforma ta złagodzi konflikty narodowościowe a także, że zahamuje on proces rewolucjonizowania się mas ludowych.

GABINET BADENIEGO. PROBLEM NARODOWOŚCIOWY CZESKO-NIEMIECKI

Projekt reformy wyborczej Taaffego został odrzucony przez parlament głównie na skutek zaciekłej opozycji ze strony skrajnie reakcyjnych ugrupowań konserwatywnych austro-niemieckich i polskich. Partie te, między innymi także obszarniczo-burżuazyjne Koło Polskie zaciekle zwalczały przemysły reformatorskie Taaffego, swego dawnego pupila, obawiając się, że zmiana ordynacji wyborczej uszczupli wpływy polityczne klasy ziemiańskiej w państwie.
Wobec tego rząd podał się do dymisji, a miejsce Taaffego zajął teraz hr. Kazimierz Badeni, w latach poprzednich (1888—1895) namiestnik Galicji, znany jako człowiek „silnej ręki", tj. zwolennik ostrych represji wobec ruchu robotniczego i chłopskiego. W skład gabinetu Badeniego (1895—1897) weszli przedstawiciele licznych partii i narodowości. Badeni oświadczył, obejmując rządy, że jego gabinet i on sam będą zajmować stanowisko stojące ponad interesami poszczególnych partii i że nie parlament będzie narzucał swą wolę rządowi - lecz rząd - będzie kierował parlamentem.
Jednocześnie Badeni nawoływał wszystkie narody monarchii, aby uznawały - jak mówił - prymat austriackiej kultury.
Tymczasem stosunki narodowościowe ulegały dalszemu zaognieniu. Wzmagał się również ruch robotniczy. W roku 1894 miały miejsce wystąpienia strajkowe: stolarzy w Wiedniu, górników w Morawskiej Ostrawie, a w roku 1895 - murarzy miast czeskich i austriackich. Strajkujący wysuwali obok żądań ekonomicznych także postulaty polityczne - domagali się wprowadzenia powszechnego prawa wyborczego.
W roku 1896 Badeni zdecydował się na wprowadzenie pewnych zmian w ordynacji wyborczej do Rady Państwa i utworzył piątą kurię, tzw. powszechną, która wybierała 72 posłów. Kręg wyborców powiększył się w ten sposób z 1,7 miliona do 5 milionów.
O tym, jak wyraźnie nowe prawo wyborcze urągało zasadzie równości, świadczy fakt, że w pierwszej kurii wypadało na jednego posła 64 wyborców, gdy w piątej kurii — około 70 tyś. wyborców.
Austriacka Partia Socjaldemokratyczna wzięła aktywny udział w kampanii wyborczej i pomimo licznych szykan i nadużyć ze strony kół reakcyjnych wprowadziła do Rady Państwa 15 posłów.
Po wyborach kwestia narodowościowa, tak jak i poprzednio, pozostawała centralnym punktem życia politycznego. Realizując żądania Czechów wydał Badeni w kwietniu r. 1897 rozporządzenie o równouprawnieniu języków czeskiego i niemieckiego na terenie całych Czech. Niemcy czescy zaczęli wówczas protestować, uznając rozporządzenia Badeniego za próbę czechizacji żywiołu niemieckiego. W parlamencie posłowie Niemcy - żądali oddania Badeniego pod sąd i zastosowali metodę hałaśliwej obstrukcji. Rada Państwa stała się areną skandalicznych zajść. Ulice wielu miast były widownią demonstracji czeskich i niemieckich.
Szczególną rolę w zwalczaniu rozporządzeń językowych odegrały dwie szowinistyczne partie: wszechniemiecka i austriacka chrześcijańsko-socjalna.
Wszechniemcy jawnie agitowali za włączeniem monarchii naddunajskiej do Niemiec podkreślając w swych hasłach propagandowych, że dopiero wtedy będzie można w zupełności zahamować proces slawizacji Austrii. Reakcyjne koła w samych Niemczech spotęgowały swą nagonkę antyczeską i antysłowiańską. Znany niemiecki historyk Mommsen ostro zaatakował Czechów i wezwał Niemców austriackich do walki z Badenim i z żywiołem słowiańskim.
Walka Niemców przeciwko Badeniemu trwała tak długo, dopóki nie otrzymał on dymisji, a jego rozporządzenia o równouprawnieniu języka czeskiego nie zostały cofnięte. Niebawem przywrócono w tej dziedzinie stan poprzedni, niezwykle krzywdzący dla Czechów.
Fakt ten wywołał z kolei masowe antyniemieckie wystąpienia Czechów i strajki robotników czeskich, co spowodowało ogłoszenie w Pradze stanu wyjątkowego.

IMPERIALIZM AUSTRO-WĘGIERSKI. KONFLIKT MIĘDZY AUSTRIĄ A WĘGRAMI

Kongres berliński w r. 1878 był punktem wyjścia dla daleko sięgających przeobrażeń na arenie międzynarodowej, które wiązały się bezpośrednio z przechodzeniem kapitalizmu wolnokonkurencyjnego w stadium monopolistyczne, a w następstwie z genezą pierwszej wojny światowej.

Wzrastająca rywalizacja pomiędzy Austrią a Rosją na Bałkanach wstrząsnęła w latach 1877-1878 tak silnie związkiem trzech cesarzy, że nie mógł on na dalszą metę wytrzymać próby życia. Z faktycznego rozpadnięcia się tego sojuszu Niemcy musiały wyciągnąć konsekwencję w formie ściślejszego związania się z jednym z sąsiadujących z nimi mocarstw. Zarówno wspólnota interesów ekonomicznych, ścisłe powiązanie kapitału niemiecko-austriackiego, którego polem działania były kraje południowo-wschodniej Europy oraz Bliskiego Wschodu, jak też wspólność języka i cywilizacji zbliżały Niemcy do monarchii naddunajskiej. Fakt, że Austria była państwem stosunkowo słabym, rozdzieranym przez przeciwieństwa między narodowościami, otwierał przed Niemcami możliwości jej poważnego uzależnienia od polityki niemieckiej. Konsekwencją tych dążności było podpisanie przez Austro-Węgry i Niemcy 4 października 1879 r. sojuszu politycznego, skierowanego przeciwko Rosji. W wypadku zaatakowania przez to państwo jednego z sojuszników, drugi zobowiązywał się przyjść mu z pomocą z całą siłą zbrojną i mię zawierać bez porozumienia z nim odrębnego pokoju. W razie ataków na któregoś z kontrahentów ze strony innego państwa drugi uczestnik obiecywał zachować • przynajmniej życzliwą neutralność, chyba, że napastnik uzyskałby poparcie Rosji W tym ostatnim wypadku miały ulec realizacji -antyrosyjskie postanowienia układu. Wzmianka o napaści ze- strony innego mocarstwa mogła się odnosić do Francji lub Włoch.
W danej sytuacji stanowisko gospodarcze, polityczne i militarne Niemiec górujących nad rozleglejszym terytorialnie, lecz słabszym wewnętrznie sojusznikiem sprawiło, że związek ten oznaczał nowy, uzyskany na drodze dyplomatycznej sukces hohenzollernowskich Niemiec. Z czasem jednak utrudniał on Niemcom dalsze lawirowanie między Rosją a Austro-Węgrami.
| Po sfinalizowaniu sojuszu z Austrią przyszła kolej na rozszerzenie go od strony Włoch. Państwo to popchnął w ramiona mocarstw centralnych antagonizm w stosunku do Francji, powstały na tle rywalizacji francusko-włoskiej w Tunisie. 20 maja 1882 r. został podpisany w Wiedniu pakt, na mocy którego Niemcy, Austria i Włochy zobowiązywały się nie zawierać żadnych układów skierowanych przeciwko któremukolwiek z wymienionych trzech mocarstw i spieszyć sobie wzajemnie z pomocą, gdyby jedno z nich zostało zaatakowane. Niemcy i Włochy obiecywały sobie nadto niesienie pomocy na wypadek napaści ze strony Francji.
Ten system sojuszów był uzupełniony porozumieniem Austrii z Serbią (r. 1881) i Rumunią (1883). Kierował się on głównie przeciwko Rosji i Francji i miał za zadanie ułatwić penetrację gospodarczą i polityczną imperializmu austro-niemieckiego na Bałkanach. Osiągnięcie tego samego
celu ułatwiała także tzw. ugoda austro-węgierska, zawarta jeszcze w r. 1867. Stanowiła ona dogodną odskocznię dla rozwoju przemysłu austriackiego. Granica celna miedzy obu krajami zniesiona była jeszcze w 1850 r., a w obrębie dualistycznej monarchii rolnicze Węgry stanowiły w te] sytuacji dogodną bazę surowcową dla przemysłu austriackiego. Szybko wzrastał eksport produktów rolniczych z Węgier do Austrii, a - z drugiej strony - węgierski rynek wewnętrzny z każdym rokiem wchłaniał coraz więcej produktów austriackiego przemysłu. Drogą inwestycji grupy bankierskiej wiedeńskiego; Rotszylda stopniowo przenikał do Węgier kapitał austriacki, a rolniczy ten kraj zaczął się przeobrażać w rolniczo-przemysłowy.
Z końcem lat 90-tych koncentracja produkcji i kapitału doprowadziła w Austrii do opanowania życia gospodarczego przez monopole i kapitał finansowy.
Szczególnie intensywnie dokonywała się koncentracja produkcji w przemyśle żelaznym; do połowy lat 90-tych liczba wielkich pieców wzrosła dwukrotnie, a wytop metali powiększył się 5-krotnie.
Tak Węgry jak i mniejsze kraje Półwyspu Bałkańskiego były dla austriackiego imperializmu na przełomie XIX i XX w. terenem jego wywozu i jedną z najważniejszych stref penetracji gospodarczej i politycznej. Imperializm austriacki, kontynuując swą ekspansję w stronę państw południowo-słowiańskich, traktował Węgry jako bazę wypadową dla swoich planów imperialistycznych.
Oczywiście zależność gospodarcza Węgier od Austrii nie mogła się nie odbić na stosunkach politycznych między dwoma formalnie równymi częściami monarchii naddunajskiej.
W myśl ugody z r. 1867 stosunki ekonomiczne między Austrią i Węgrami opierały się na osobnym porozumieniu (Ausgleich) zawieranym na okres dziesięcioletni. Otóż w roku 1887 Węgrzy zażądali zmiany niektórych postanowień tej właśnie umowy. Wówczas to, gdy nie udało się doprowadzić do uchwalenia nowego porozumienia, wiedeńskie koła rządzące przedłużyły mechanicznie żywot korzystnego dla siebie, dotychczas obowiązującego-układu gospodarczego z Węgrami.
Działanie „Ausgleichu" przedłużono po prostu na podstawie § 14 ustawy konstytucyjnej, który dawał monarsze prawo wydawania rozporządzeń z mocą ustaw bez specjalnej uchwały Rady Państwa (objaśnienie działania par. 14 zob. str. 6). Wywołało to burzę protestów na Węgrzech. Wzmogły się tam tendencje zmierzające do rozluźnienia więzów łączących ten kraj z Austrią. Żądano przede wszystkim utworzenia osobnej armii j węgierskiej oraz osobnego banku państwowego. W żądaniach tych przejawiła się dążność młodej burżuazji węgierskiej do uzyskania samodzielności ekonomicznej.
Spór między wiedeńskimi kołami rządzącymi a Węgrami o realizację tych postulatów zaostrzał się. Żadna ze stron nie chciała pójść na ustępstwa. Aby złamać opór węgierski, „Wiedeń" postanowił wprowadzić powszechne prawo wyborcze na Węgrzech, co mogło uszczuplić przewagę polityczną węgierskich klas posiadających.
W tym okresie zresztą pod wpływem rewolucji rosyjskiej roku 1905 rozpoczął się w całych Węgrzech, a zwłaszcza w Budapeszcie, masowy ruch za wprowadzeniem czteroprzymiotnikowej ordynacji wyborczej.
Gdy spór austriacko-węgierski doszedł do punktu kulminacyjnego, a separatystyczne partie węgierskie odniosły zwycięstwo w wyborach, tym usilniej ponawiały się żądania wydzielenia armii. Wówczas Franciszek Józef przy pomocy oddziałów wojskowych rozpędził sejm węgierski (luty 1906).
Z jednej strony represje ze strony rządu austriackiego, a z drugiej — obawa przed ruchem demokratycznym i narodowo-wyzwoleńczym we własnym kraju, skłoniły teraz obszarników węgierskich i burżuazję do pójścia na kompromis z Habsburgami.
Konflikt austro-węgierski zakończył się w październiku 1907 r., kiedy to zawarto nowe porozumienie ekonomiczne na dalszych 10 lat.
Oczywiście w żadnym wypadku nie oznaczało to rozwiązania, nawet w częściowej, ograniczonej formie, problemu narodowościowego w Austro-Węgrzech. Państwu temu nadal zagrażał całkowity rozpad.

AUSTRO-WĘGRY NA POCZĄTKU XX WIEKU.
WPŁYW REWOLUCJI ROSYJSKIEJ R. 1905 NA ZAOSTRZENIE WALK KLASOWYCH W TYM PAŃSTWIE

Wśród potęgującego się chaosu i zmieniających się obecnie często premierów Przedlitawii jedną z najważniejszych prób zmierzających do konsolidacji państwa podjął E. Korber (1900-1904). Korber usiłował skonsolidować wokół tronu Habsburgów klasy posiadające różnych narodów w imię walki z klasą robotniczą.
W tej polityce ułatwiała mu poważnie sytuację partia socjaldemokratyczna, która na zjeździe berneńskim w kwestii narodowej odrzuciła zasadę samookreślenia, zastępując ją burżuazyjnym programem „autonomii kulturalnej".
W roku 1900 Korber rozwiązał parlament, a do nowych wyborów przystąpił z szerokim programem wyborczym, w którym zapowiedział między innymi wprowadzenie nowych, korzystnych ustaw dla przemysłu i rolnictwa, rozbudowę sieci komunikacyjnej (koleje żelazne, drogi wodne), reorganizację ustawodawstwa robotniczego i reformę finansową.
Wybory dały rządowi większość w parlamencie. Z początkiem XX wieku antagonizmy klasowe i narodowe tak się zaostrzyły, że rząd zmuszony był zająć się kwestią wprowadzenia powszechnego prawa wyborczego. Zresztą sfery rządzące spodziewały się, że reforma ta zahamuje rewolucyjny rozmach walki klasowej i narodowo-wyzwoleńczej w państwie.
Walka klasy robotniczej i innych elementów świata pracy wyraźnie ożywiała się zwłaszcza pod wpływem wypadków w Rosji — ówczesnego centrum ruchu rewolucyjnego. Biorąc przykład z walk robotników i chłopów w Rosji, masy pracujące Austro-Węgier tym silniej zmierzały do obalenia u siebie na poły absolutystycznego reżimu Habsburgów.
Solidarność z wystąpieniami rewolucyjnymi proletariatu Rosji szczególnie wyraźnie przejawiała się wśród robotników galicyjskich.
W pierwszych latach XX stulecia wybuchają na terenie Galicji wielkie strajki robotników przemysłowych i rolnych. Strajk taki wybuchł w roku 190f w borysławskim zagłębiu naftowym.
W roku 1902 obok strajków robotników przemysłowych rozlały się szeroką falą po „wschodniej części kraju strajki robotników rolnych. Ukraińców i Polaków, pracujących w majątkach obszarników polskich.
W czasie święta l maja we Lwowie na ulicach tego miasta odbyła się potężna demonstracja robotników, którzy żądali wprowadzenia 8-godzinnego dnia roboczego. 2 czerwca 1902 r. rozpoczęły się krwawe starcia robotników lwowskich z policją i wojskiem, stłumione przy pomocy ostrych represji ze strony władz. W tymże samym dniu w Borysławiu wybuchł pożar szybów naftowych, który pociągnął za sobą liczne ofiary wśród robotników. Nazajutrz doszło do wielkiej, antyrządowej demonstracji robotników borysławskich.
Jednocześnie narastała w Galicji, zwłaszcza w jej części wschodniej ukraińskiej, fala ruchów chłopskich. Pod wpływem walk strajkowych robotników, za przykładem walk chłopskich w guberniach połtawskiej i charkowskiej, zastrajkowali również chłopi w Galicji Wschodniej. Z końcem lipca 1902 roku strajki chłopskie objęły 26 powiatów wschodnio-galicyjskich.
Jeszcze poważniejszy impuls dla rewolucjonizowania się metod walki mas robotniczych i chłopskich w Austro-Węgrzech dały same wypadki rewolucji r. 1905 w Rosji.
Przede wszystkim ruszyła z miejsca kwestia reformy wyborczej. Lenin w swym referacie O rewolucji 1905 r. wyraźnie stwierdza, że na wiadomość o tym, iż 30 października 1905 przyszła do Wiednia depesza o manifeście konstytucyjnym cara - walka o powszechne prawa wyborcze wkroczyła z tą chwilą na zupełnie nowe tory. Do walki o prawo wyborcze wyszedł na ulice przejęty duchem rewolucyjnym proletariat. l listopada obradujący w Wiedniu zjazd socjaldemokracji austriackiej podjął uchwałę o strajku powszechnym, jako najbardziej skutecznej broni w walce o powszechne prawo wyborcze.
Robotnicy austriaccy sięgnęli wówczas za przykładem proletariatu rosyjskiego po nowe formy walki klasowej. 2 listopada robotnicy wiedeńscy urządzili meeting i wielką demonstrację uliczną, która zakończyła się krwawym starciem z policją.
Z końcem listopada 1905 r. rozpoczęły się strajki na kolejach austriackich.
Pod wrażeniem groźnej demonstracji robotników wiedeńskich klasa rządząca zmuszona była pójść na ustępstwa i premier Gautsch (1904-1906) złożył oświadczenie, że rząd wniesie projekt reformy ustawy wyborczej oparty o zasadę czteroprzymiotnikowego prawa wyborczego. Z początkiem roku 1907 parlament uchwalił to prawo z małymi zmianami.
Powszechne prawo wyborcze miało wiele ograniczeń, obejmowało tylko mężczyzn powyżej 24 lat wykazujących się jednoroczną osiadłością itp. Jednak przy tych wszystkich ograniczeniach nowa ordynacja wyborcza przyniosła dość poważne zmiany w składzie austriackiej Rady Państwa. Po wyborach. Przeprowadzonych na wiosnę r. 1907 w Izbie Poselskiej zasiadało 233 Austriaków i Niemców, a 255 posłów narodowości słowiańskich. W nowym parlamencie znalazło się 87 posłów socjaldemokratów.

KWESTIA NARODOWA A SOCJALDEMOKRACJA AUSTRIACKA

Wraz ze wzrostem tendencji rewolucyjnych w masach robotniczych Austrii wzmagał się również oportunizm w kierownictwie partii socjaldemokratycznej, opierając się (podobnie jak to się działo w innych krajach Europy i Ameryki) na arystokracji robotniczej, biurokracji związkowej i funkcjonariuszach Austriackiej Partii Socjaldemokratycznej.
W parlamencie socjaldemokraci austriaccy stosowali taktykę lawirowania między różnymi partiami burżuazyjnymi a jednocześnie faktycznie popierali „mocarstwową" politykę burżuazji austriackiej.
Socjaldemokracja austriacka przeobraziła się w tej sytuacji w partię, która usiłowała godzić interesy proletariatu z interesami burżuazji. Błędne stanowisko socjaldemokracji austriackiej przejawiło się przede wszystkim w niemarksistowskim podejściu do kwestii narodowej, a zatem jednego z najważniejszych problemów życia społeczno-politycznego Austrii.
Socjaldemokracja austriacka stoczyła się w praktyce na pozycje burżuazyjnego nacjonalizmu. Odrzucała klasowy punkt widzenia na kwestię narodową, socjaldemokraci austriaccy uznawali za rzecz słuszną tolerowanie separatystycznych tendencji w ruchu robotniczym. W rezultacie takiego stanowiska socjaldemokracja podjęła uchwałę na zjeździe wiedeńskim (1897 r.) o oparciu organizacji partii na zasadach federalistycznych. Wskutek tej uchwały partia rozpadła się faktycznie na 6 samodzielnych grup socjaldemokratycznych (austriacką, czeską, polską, ukraińską, południowo-słowiańską i włoską). Grupy te łączył z sobą jedynie wspólny Komitet Centralny, który w myśl uchwały zjazdu berneńskiego (1899) przeobraził się w Komisję partyjną obejmującą przedstawicieli egzekutywy poszczególnych partii.
Zupełnie odrębnie od socjaldemokracji austriackiej działała Węgierska Partia Socjaldemokratyczna, założona w r. 1890. Przyjęty na zjeździe berneńskim program w kwestii narodowej świadczył o tym, że socjaldemokracja austriacka nie uznawała prawa narodu do samookreślenia aż do oderwania się. Kierownictwo partii sugerowało natomiast, że rozwiązanie kwestii narodowej może nastąpić w ramach tzw. autonomii kulturalno-narodowej — przy utrzymaniu całokształtu władzy politycznej w rękach klas posiadających narodu panującego.
Kierownictwo partii, zatem nie umiało, względnie nie chciało oprzeć kwestii narodowej o zasadę rewolucyjnej walki z imperializmem.
Błędne ujęcie kwestii narodowej przez socjaldemokrację austriacką ujawniło się już w samym niemarksistowskim pojmowaniu narodu, jako wspólnoty, opartej jedynie o wspólne właściwości psychiczne i wspólną świadomość narodową.
Socjaldemokracja austriacka usiłowała rozwiązać kwestię narodową nie drogą walki rewolucyjnej o pełną demokratyzację kraju, nie drogą walki republikę, ale przy pomocy częściowych reform, przy pomocy wprowadzenia tzw. rad narodowych, których zakres działania w ramach ustroju obszarniczo-burżuazyjnego obejmowałby tylko sprawy kulturalne.
Reformistyczne stanowisko socjaldemokracji austriackiej przejawiało się nie tylko w kwestii narodowej. Ujawniało się ono także, jak już wspomnieliśmy, na odcinku spraw organizacyjnych partii. W myśl wniosku czeskich socjaldemokratów także związki zawodowe w Austrii zostały zorganizowane na zasadzie federacji. Były one rozbite na odrębne związki, które grupowały poszczególne narodowości, co utrudniało walkę pracy z kapitałem.
Lenin i inni teoretycy rewolucyjnego marksizmu niejednokrotnie wskazywali, że jedność wszelkich organizacji - związków zawodowych, młodzieżowych, kobiecych itd. stanowi podstawę świadomego swych celów,' prawdziwie rewolucyjnego ruchu robotniczego. Mówiąc organizacji związków zawodowych Lenin podkreślał, że tylko ich jedność i zwartość, może skutecznie chronić demokrację i interesy robotników przeciwko przedsiębiorcom.
Taktyka austriackich i czeskich socjaldemokratów hamowała formowanie wspólnego frontu klasy robotniczej przeciwko kapitałowi.

ANEKSJA BOŚNI I HERCEGOWINY.
PROJEKTY NASTĘPCY TRONU FRANCISZKA FERDYNANDA PRZEBUDOWY AUSTRII

Na początku XX wieku w Austrii rozwój kapitalizmu postępował o wiele szybciej niż w XIX stuleciu. W roku 1830 liczba zatrudnionych w różnych gałęziach przemysłu, handlu i rzemiosła sięgała cyfry l miliona ludzi, pracujących głównie w drobnych przedsiębiorstwach. W roku 1902 liczba zatrudnionych w przemyśle, handlu i rzemiośle w Przedlitawii wynosiła jeszcze tylko 1,6 miliona, natomiast w latach 1902-1912 cyfra ta wzrosła gwałtownie do 3 milionów.
Z początkiem XX wieku uległo również przyśpieszeniu tempo koncentracji produkcji i kapitału. W okresie od 1905-1912 roku liczba wszelkich przedsiębiorstw wzrosła o 50%. Z końcem tego okresu przeszło 25% austriackich robotników pracowało już w wielkich przedsiębiorstwach, w fabrykach zatrudniających więcej niż 50 ludzi. W 39 fabrykach liczba robotników przekraczała 1000 osób. Wydatnie wzrosła także suma kapitału inwestowanego w przemyśle. W roku 1830 kapitały włożone w produkcję przemysłową, handel i rzemiosło wynosiły 292 miliony koron. W latach 1910-1911 suma kapitałów zainwestowanych w przemyśle była 30-krotnie wyższa i doszła do cyfry 7,5 miliarda koron. Austriacki eksport towarów w okresie między 1896 a 1902 wzrósł z 67 milionów funtów szterlingów do wartości 96 milionów funtów szterlingów.
Z początkiem XX wieku kapitały były skoncentrowane w kilku wielkich bankach, jak w Kreditanstalt, Bodenkreditanstalt, Zjednoczenie ganków Wiedeńskich. Czwarty wielki bank - Landerbank – kontrolował dużą część produkcji przemysłowej w krajach Europy południowo-wschodniej.
Banki austriackie związane ściśle z niemieckim kapitałem finansowym, kontrolowały nie tylko przemysł ciężki, ale także i lekki oraz produkcję rolną. Ogólna suma austriackiego kapitału bankowego wynosiła w r. 1909 sumę 800 milionów funtów szterlingów. W 1912 roku było w Austrii około 200 karteli, wśród nich kartel cementowy, żelazny cukrowniczy, włókienniczy i wiele innych. Z początkiem XX wieku wzrósł znacznie eksport kapitału austriackiego, nie tylko do nieaustriackich części monarchii, lecz także na cały Półwysep Bałkański. Kreditanstalt i Landerbank oraz ich filie w Belgradzie, Bukareszcie i Sofii kontrolowały znaczną część przemysłu tych krajów i uzależniły od siebie większość tamtejszych banków. Wraz ze wzrostem infiltracji kapitału austro-niemieckiego na Bałkanach szła aktywizacja polityki austriackiej na tym terenie. Wyraźnym jej przejawem było ustąpienie w roku 1906 ze stanowiska ministra spraw zagranicznych Austro-Węgier hr. Gołuchowskiego, stosującego w sprawach bałkańskich politykę porozumienia i kolaboracji z Rosją. Jego miejsce zajął Aerenthal, który uznawał ekspansywną politykę zagraniczną za najskuteczniejszy środek odwrócenia uwagi narodów monarchii od spraw wewnętrznych i uśmierzenia potęgujących się z każdym rokiem waśni narodowych. Aktywizując politykę zagraniczną w kierunku Półwyspu Bałkańskiego koła rządzące wychodziły zatem z założenia, że tym sposobem można będzie odciągnąć od walki opozycyjnej nie tylko burżuazję austriacką, lecz także węgierską i czeską, poszukującą nowych rynków surowca i nowych rynków zbytu.
W odpowiedzi na próby Serbii, które zmierzały do uniezależnienia gospodarczego od Austrii (dotychczas w serbskim bilansie handlowym Austria skupiała w swych rękach 90°/o eksportu i 60% importu) rząd austriacki odpowiedział w roku 1906 wypowiedzeniem traktatu handlowego i zamknięciem granic monarchii dla przywozu serbskiego bydła i nierogacizny. Była to wojna celna, tzw. „wojna o świnie", która skończyła się po 4 latach faktycznym (zwycięstwem Serbii, rugującej z pomocą kapitału francuskiego, angielskiego i włoskiego wyłączność austriacką w serbskim handlu zagranicznym.
Incydenty z Serbią były wstępem do dalszej, agresywnej polityki austro-niemieckiej. Przeciwstawiając się koncepcji utworzenia Jugosławii austriackie koła rządzące postanowiły dokonać „zjednoczenia" narodów południowo-słowiańskich w formie ich całkowitego podboju przez monarchię habsburską.
Jednym ze środków realizacji tej polityki miała być budowa przez Austrię przy poparciu Niemiec linii kolejowej, prowadzącej z Mitrowicy przez sandżak nowobazarski do Salonik. Kolej ta, łącząca kraje monarchii z Morzem Egejskim miała otworzyć rozległe rynki zbytu dla produktów niemieckich i austriackich. Planem budowy tej kolei Serbia poczuła się zagrożona, tak pod względem gospodarczym, jak i militarnym. Spośród wielkich mocarstw plany te krzyżowały się z interesami Rosji, a także Anglii i Włoch na Bałkanach.
W 1908 roku nastąpiła aneksja Bośni i Hercegowiny, która była dalszym etapem zaborczej polityki Austrii wobec ludności południowo-słowiańskiej. Bośnia i Hercegowina okupowane przez Austrię od r. 1877-1878 r. za zgodą innych mocarstw należały formalnie nadal do „Turcji. Gdy w 1908 r. po obaleniu sułtana Abdul Hamida Turcja otrzymała konstytucję, prowincje te uzyskały prawo wolnych wyborów, w których wypowiedziały się za zjednoczeniem z Serbią. Tego chciała Austria uniknąć. Zabór Bośni i Hercegowiny o mało nie doprowadził do wojny z Rosją, zarazem zaś odepchnął Włochy od Trój przymierza. Zabór tych prowincji wyraźnie osłabił pozycję Austro-Węgier w obrębie basenu Morza Adriatyckiego. W dodatku przyłączenie do Austrii Bośni i Hercegowiny i wprowadzenie w tych krajach rządów austriackich jeszcze bardziej skomplikowało problem narodowościowy w Austro-Węgrzech. Ludność południowo-słowiańska, cierpiąca pod jarzmem monarchii habsburskiej, wzmogła jeszcze bardziej swą walkę o wyzwolenie narodowe. W konsekwencji okupacja, a następnie aneksja Bośni i Hercegowiny wydatnie przyśpieszyła rozpad monarchii naddunajskiej.
Wzrost wpływów kapitału finansowego i jego agresywne tendencje wyrażały się między innymi we wzroście wpływów kół wojskowych, militarystycznych na politykę wewnętrzną i zagraniczną Austro-Węgier. Duszą i organizatorem polityki wojennej był następca tronu arcyksiążę Franciszek Ferdynand.
Następca tronu wychodził z założenia, że postępujący rozkład monarchii austro-węgierskiej będzie można zahamować drogą reorganizacji jej części składowych i drogą rozszerzenia jej terytoriów.
Przede wszystkim dualistyczna struktura ustrojowa państwa miała ulec w myśl tych planów przeobrażeniu w trialistyczną, przy czym Słowianie mieli uzyskać analogiczne uprawnienia jak Węgrzy. Celem tych zmian było położenie tamy narodowo-wyzwoleńczym dążnościom ludności słowiańskiej zamieszkałej na terenie monarchii habsburskiej.
Wysuwając powyższy projekt zwolennicy trializmu pragnęli przeciwstawić element słowiański Węgrom i umocnić tą drogą swoje stanowisko w państwie. Chodziło im o pozyskanie klas posiadających narodów słowiańskich dla -austriackiej idei monarchistycznej. Miało to zarazem stanowić antidotum na dążności do utworzenia silnego, niepodległego państwa południowo-słowiańskiego na Bałkanach.
W latach bezpośrednio poprzedzających pierwszą wojnę światową wzrastał również w siły ruch robotniczy w obrębie monarchii habsburskiej. We wrześniu roku 1912 miały miejsce demonstracje robotników wiedeńskich, które zakończyły się krwawym starciem z policją. W tym samym roku na arenę walki politycznej wystąpił również proletariat rolniczych Węgier, wysuwając żądanie wprowadzenia w kraju powszechnego prawa wyborczego. Krwawa rozprawa z ruchem robotniczym zbiegła się z równoczesną kampanią kół rządzących Austrii przeciwko prerogatywom Parlamentu, wzmagały się tendencje skrajnie absolutystyczne.
Lata bezpośrednio poprzedzające pierwszą wojnę światową — to lata szczególnie wielkiego nasilenia konfliktów narodowościowych w obrębie same] dualistycznej monarchii, to jednocześnie lata narastającego w szybkim tempie konfliktu między Austro-Węgrami a Rosją. Półwysep Bałkański miał się stać terenem, na którym rozpoczęła się pierwsza wojna światowa. Wstępem do wojny lat 1914-1918 były właśnie wojny rozgrywające się na terenie Bałkanów w latach 1912-1913. Pierwszą z tych wojen prowadziły państwa bałkańskie przeciwko Turcji, druga z nich była wojną między samymi państwami bałkańskimi, za plecami, których stały wielkie mocarstwa imperialistyczne.
Osobną rolę odgrywały w czasie wojen bałkańskich, Austro-Węgry, które przede wszystkim pragnęły nie dopuścić do jakiegokolwiek wzmocnienia Serbii na Bałkanach. Gdy w październiku 1913 r. wojska serbskie okupowały Albanię, wówczas Austria przedłożyła Serbii ultimatum, w którym pod groźbą wypowiedzenia wojny domagała się ewakuacji serbskich oddziałów wojskowych z terytorium albańskiego. Serbia musiała wtedy ustąpić i wypełnić żądania austriackie.
Nie upłynęło 8 miesięcy, gdy 28 czerwca 1914 r. rozległy się w Sarajewie wystrzały, które dały początek pierwszej wojnie światowej.