Czy to coś jest obecnie do zakupienia? To jedyna polska publikacja z ostatnich czasów, poświęcona tylko i wyłącznie A-W, o której słyszałem, więc chętnie bym kupił.
_________________ "Odrzucamy wszelkie totalizmy, opieramy się na kulturze łacińskiej, wyrażamy nadzieję na odrodzenie ludów w dorzeczu Dunaju, chcemy wspólnej granicy z Węgrami, chcemy monarchii."
K. u. K. Feldmarschalleutnant K. von Gross-Sanden, "Tiger von Krakau"
Wiek: 37 Dołączył: 06 Lut 2005 Posty: 132 Skąd: Kraków
Wysłany: 2005-02-12, 14:36Czy do kupienia?
Nie wiem. Sugeruję małą "kwerendę" w krakowskich księgarniach. Szczególnie te na Podwalu (w okolicy C.K. Browaru) oraz w Rynku Gł. (Hetmańska, Pruszyński). Zamiast grzebać po regałach, wygodniej zapytać personelu.
Jeszcze uwaga dla C.K. Tigera (choć niezupełnie związana z tym tematem). Obecnie do kupienia niedawno wydana "Marynarka Wojenna Austro - Węgier". Polecam.
_________________ K.u.K. mährisch-galizisches Festungsartillerieregiment 2 "Eduard Freiherr von Beschi"
Ho, ho, ho! Taki wybór książek o A-W... W najbliższym czasie będę musiał odwiedzić city center. Kasy nie ma jednak tak dużo, ale zbliża się data urodzin, będę musiał poczynić stosowne zamówienia
_________________ "Odrzucamy wszelkie totalizmy, opieramy się na kulturze łacińskiej, wyrażamy nadzieję na odrodzenie ludów w dorzeczu Dunaju, chcemy wspólnej granicy z Węgrami, chcemy monarchii."
K. u. K. Feldmarschalleutnant K. von Gross-Sanden, "Tiger von Krakau"
Dołączył: 11 Mar 2005 Posty: 1 Skąd: Neu Sandez- krakow(obecnie)
Wysłany: 2005-03-11, 05:44
Konstytucja Austrii a raczej Austro-Węgier nie miał charketru aktu jednolitego - to zlepek roznych aktow uchwalanych czastkowo i po kolei - nie ma zatem jednej Konstytucji. To zasadniczo Dyplom pazdziernikowy(w czesci) z 1860 plus Paten lutowy z 1861 plus z pięc chyba ustaw zasadniczych (konstytucyjnych) z 1867 roku - te nosza nazwe "konstytucji grudniowej" - tak wiec prozno szukac "jednolitego tesktu". Te przytoczone powyzej fragmenty to tylko fragment tych aktow> pierwszy to fragment ustawy zasadniczej o powszechnych prawach obywateli z grudnia 1867 drugi to fragment Patentu lutowego w wersji poprawionej ustawą o zmianie Patetntu lutowego z 1867 r. Były wydane polskie teksty tych aktow> ta Konstytucja, ktora calosciowo nazywano "grudniowa" nie była pierwszą austriacka konstytucja ani jedyna obowiazujaca w tym okresie. Osobną konstytcją miał czesc węgierska Austro-Węgier - była nią pzrywrocona w lutym 1867 r. węgierska konstytucja z 1848 r. (z 11 kwietnia)z okresu Wiosny ludów. Ponadto Austria miała konstytucję w 1848 r. tzw. Aprilverfassung (z 25 kwietnia) - zawieszona juz miesiac pozniej pod wplywem nacisku kolejnej rewolucji w Wiedniu bo byłą....za malo radykalna i demokratyczna. Potem była kolejna Konstytucja - MarzVerfassung - patent cesarski z 4 marca 1849 - to z kolei była konstytucja nadana juz przez Franza Josefa - zawieszona 31 grudnia 1851 tzw. Patentem sylwestrowym.
Wiek: 23 Dołączył: 12 Lis 2004 Posty: 235 Skąd: Kraków
Wysłany: 2005-10-07, 14:10
Postanawiam przetłumaczyć tekst zamiesszczony przeze mnie na początku tematu. Nie jest to łatwe, ale da się to zrobić. Będe to robił seriami, bo na jeden raz nie uda mi się, a poza tym, mam mało czasu. Oto pierwsza jego część:
<<
,,Fundamentalne Prawo Dotyczące Głównych Uprawnień Mieszkańców - Konstytucja Austrii, 1876 r."
(Dokument poniższy wzięty jest z Walter Farleigh Dodd, ed., ,,Współczesne Konstytucje: Kolekcja Fundamentalnych Praw Dwudziestu Dwóch Najważniejszych Krajów Świata, Wraz z Notami Historycznymi i Biograficznymi [Chicago: Wydawnictwo Uniwersytetu w Chicago - 1909 r.])
Artykuł 1.
Dla wszystkich mieszkańców różnych królestw i krajów reprezentowanych przez Reichsrat istnieje współne prawo obywatelstwa austriackiego. Prawo będzie określać, pod jakimi warunkami obywatelstwo austriackie będzie przyznawane, w jaki sposób będzie wykorzystywane oraz odbierane.
Artykuł 2.
Wszyscy mieszkańcy są równi przed prawem.
Artykuł 3.
Urzędy państwowe będą tak samo traktowali wszystkich mieszkańców. Dostęp obywateli innych państw do urzędów państwocych jest uzależniony od nabycia przez nich obywatelstwa austriackiego.
Artykuł 4.
Wolność przewozu ludzi i dóbr pomiędzy terytoriami kraju nie będzie tematem restrykcji.
Wszyscy mieszkańcy, którzy mieszkają w okręgu administracyjnym, płacą w nim podatek od własności, działalnościgospodarczej lub dochodóow, będą mieli prawo do wybierania członków do Zgromaczenia Okręgu [Gemeindevertretung] i będą odpowiednio identyczni w tym prawie jak ludność rodzima okręgu.
Wolność emigracji jest ograniczona przez państwo jedynie w wypadku obowiązku służby wojskowej.
Podatek emigracyjny będzie pobierany tylko jako wymiar odszkodowania.
Artykuł 5.
Własność prywatna jest nietykalna. Siłowe wywłaszczenie będzie możliwe tylko w tych przypadkach, które określone są przez prawo.
Artykuł 6.
Każdy obywatel ma prawo mieszkać tymczasowo lub osiedlić się w swoim miejscu zamieszkania w każdej części państwa; może zdobywać realną własność dowolnego rodzaju oraz dobrowolnie nią dysponować, ponadto może prowadzić dowolną działalność gospodarczą zgodną z prawem.
Jeśli zaś chodzi o rzeczy nie na sprzedaż lub nie podlegające transferowi, prawo stanowi, że są przypadki uprawnień dla policji publicznej do dawania i odbierania realnych dóbr.
Artykuł 7.
Każdy przejaw feudalizmu lub zależności międzywarstwowej jest od tej pory zakazany.Każdy ciężar lub opłata spoczywająca na tytule posiadania własności jest wykupowalna i w przyszłości żaden kraj nie będzie ciemiężony przez jakiekolwiek ponadwykupowe opłaty.
Artykuł 8.
Wolność osobista jest gwarantowana. Prawo z 27 października 1862 roku, dotyczące protekcji własności prywatnej, jest tym aktem zagwarantowane, by stać się spójną częścią tych Praw Fundamentalnych. Każde wstrzymanie lub przedłużenie naruszeń prawa nakazanych jako obowiązek państwowy jest po to, by chronić od zniszczenia lub uszkodzenia.
Artykuł 9.
Miejscezamieszkania jest nienaruszalne. Prawo z 27 października 1862 roku, dotyczące miejsc zamieszkania, jest tym aktem zagwarantowane, by stać się spójną częścią tych Praw Fundamentalnych.
Artykuł 10.
Prywatność korespondencji nie powinna być łamana; cenzura listów, wykluczając przypadki legalnego aresztowania lub śledztwa, będzie możliwa tylko w czasie wojny lub będzie zarządzana przez wymiar sprawiedliwości zgodnie z wymogami prawa.
Artykuł 11.
Każdy ma prawo do zgłaszania petycji. Petycje ze zbiorowym podpisem powinny pochodzić od zatwierdzonych przez prawo stowarzyszeń lub ugrupowań.
Artykuł 12.
Obywatele Austrii będą mieli prawo do swobodnego gromadzenia się i zawiązywania stowarzyszeń. Zasady działania tego artykułu będą regulowane przez odpowiednie prawa.
Artykuł 13.
Każdy będzie miał prawo bez limitów do wygłoszenia swoich przekonań ustnie, na piśmie, przez prasę i wydawnictwa lub reprezentację obrazkową.
Prasa i wydawnictwa nie będą pod cenzurą, będą tylko limitowane przez system licencji. Administracyjne zakazy w użytkowaniu poczty nie powinny być drukowane w prasie.
>>
_________________ 1 zł = 100 gr = 10 gr x 10 gr = 1/10 zł x 1/10 zł = 1/100 zł = 1 gr
Właśnie zapoczątkowałem pierwszymi słowami swoją prace magisterską na rzeczony temat. za jakiś miesiąc postaram się ją tutaj opublikować. A to z wdzięczności za gros inspiracji zaczerpniętych z waszych dyskusji
Dla mnie to nadal jeden z najważniejszych tematów dotyczących Austro-Wegier. Jednakże swoje prace nad poznawaniem ustroju monarchii musiałem odłożyć na czas nieokreślony z powodu natłoku innych spraw. Swojego czasu zapoznawałem się z rożnej maści podręcznikami do historii ustrojów państwowych.
To co najbardziej dotkliwe to brak najważniejszych źródeł w języku polskim. Sporo niejasności jest w tym temacie i co ciekawsze bardzo dużo pułapek, w które wpadają nawet ludzie z pokaźnym dorobkiem naukowym. Problemów badawczych zaś całe mrowie.
Zachęcam gorąco do publikowania na forum.
Błogosławieństwo digitalizacji, a szczególnie tej digitalizacji jest mi już znane. Jednakże dziekuje serdecznie za pamięć. Kilka tygodni temu, gdy już dawno pogrzebałem nadzieje na dotarcie do owego dzieła, przypadkowy link wrócił mnie na ścieżkę euforii dla tej pracy
Pierwszy okres intensywnych poszukiwań nowych rozwiązań mających na celu reorganizację Monarchii Habsburskiej, a zarazem okres pierwszych prób ustanowienia porządku konstytucyjnego możemy zaobserwować w związku
z falą przebudzenia politycznego europejskiego społeczeństwa, zapamiętanego jako Wiosna Ludów w 1848 roku. Jedno z potężniejszych gniazd post-kongresowego, absolutystycznego porządku, jakim był Wiedeń epoki Metternicha nie mógł nie odczuć rewolucyjnego wzburzenia, które lawinowo rozprzestrzeniało się po kontynencie. Radykalizacje nastrojów, oprócz żądań politycznych i ekonomicznych podsycał również zaniedbywany przez centralny ośrodek władzy, ignorowany przez samego kanclerza (mimo, iż przewidywał konieczność przesilenia) problem narodowościowy, kluczowy, jak miało okazać, dla stabilizacji państwa.
Nim zareagował rząd, wszczynając spóźnioną akcje dyplomatyczną mającą zapobiec rozprzestrzenianiu się niepokoju, już z Węgier dochodziły wieści, które poruszyły wiedeńska ulice. 3 marca 1848 Lajos Kossuth w mowie wygłoszonej na sejmie obradującym w Preszburgu sformułował postulaty dotyczące przyszłego kształtu konstytucji dla niezależnego Królestwa Węgier, stwierdzając jednocześnie konieczność porządku konstytucyjnego wszystkich krajów pod berłem Habsburgów. Idee w niej zawarte, kolportowane przez zrewoltowanych studentów austriackich przeniosły się na podatny grunt. Wydarzenia marcowe w stolicy i innych miastach monarchii naddunajskiej przyniosły spełnienie głównych żądań rewolucjonistów; zdymisjonowanie kanclerza Klemensa Metternicha oraz znienawidzonego ministra Policji Josepha Sedlnitzkiego, uzbrojenie Gwardii Narodowej, zniesienie cenzury oraz przyrzeczenie cesarza Ferdynanda I, jak najszybszego zwołania zgromadzenia złożonego z delegatów sejmów krajowych, które miałoby przygotować konstytucję.
Pierwsze słowo w długim i żmudnym dziele reorganizacji państwa mieli jednak Węgrzy . Delegacja sejmu z Preszburga uzyskała 17 marca potwierdzenie przez cesarza i króla Ferdynanda I swojego adresu, zawierającego żądania ustrojowe. Hr. Lajos Batthyŕny, przewodniczący partii opozycyjnej, został desygnowany na pierwszego premiera niezależnego rządu węgierskiego. Uchwalane w przeciągu marca ustawy złożyły się na nową węgierską konstytucję, którą już 11 kwietnia zatwierdził cesarz jako król Węgier. Konstytucja oparta była na zasadach demokratycznych i stała na stanowisku dualistycznym. Ustanawiała ona dla Królestwa, jako już oddzielnego od Austrii państwa (wspólna miała pozostać jedynie polityka zagraniczna i armia) niezależny rząd, za pośrednictwem którego król wykonuje władzę wykonawczą. Wszystkie rozporządzenia króla musiały być podpisane przez ministra właściwego. Podczas nieobecności panującego zastępować go miał paladyn. Rząd był odpowiedzialny przed dwuizbowym parlamentem złożonym z izby magnatów i izby posłów. Ustrój wewnętrzny ziem Św. Stefana w stosunku
do Siedmiogrodzian i Chorwatów, pozostał w swej formie nadal silnie centralistyczny .
Reformy objęły również ustrój społeczny, zapoczątkowując rozkład stosunków feudalnych, co miało okazać się najtrwalszą ze zdobyczy owego okresu. Zniesiono obciążenia pańszczyźniane, (wynikające jednak tylko z umów urbarialnych, pomijając chłopów alodialnych, tzw. żelerów i pracowników folwarcznych, co wydatnie ograniczyło oddziaływanie reform), skasowano sądy pańskie nad chłopami, wprowadzono powszechne opodatkowanie, zniesiono dziesięciny, a także ogłoszono równość wszystkich religii oraz wszystkich obywateli wobec prawa.
Kierunek zmian ustrojowych, przeprowadzonych w duch liberalno- demokratycznym, dawał świadectwo postępowości ówczesnych elit rządzących na Węgrzech.
W samej Austrii cesarz znajdujący się pod silną presją ulicznej rewolucji
25 kwietnia wydał patent ogłaszający kartę konstytucyjną cesarstwa austriackiego (Verfassungsurkunde des Oesterreichischen Kaiserstaates). Swoje działanie ograniczała ona jednak do krajów dziedzicznych Austrii, gdyż Węgry uzyskały sankcję cesarską dla własnej, niezależnej ustawy zasadniczej, natomiast status ziem włoskich, w związku z toczącymi się działaniami wojennymi nie był jeszcze ustalony. Za wzorzec posłużyła konstytucja belgijska z 1831 r. Ciało prawodawcze, Reichstag, składać się miało z senatu i izby posłów obieranych raz na pięć lat w wyborach pośrednich i cenzusowych. Przewidywała absolutne prawo weta dla cesarza, co w połączeniu ze sposobem jej ustanowienia
„z woli monarchy” nie mogło spełniać nadziei pokładanej w niej przez obywateli. Nigdy też z tego powodu nie weszła w życie, ponieważ monarcha pod naciskiem kolejnych wystąpień ludności ustąpił i zdecydował się zwołać sejm, który miał uchwalić demokratyczną konstytucję.
Tymczasem miasto cały czas wrzało. Z uwagi na napiętą sytuację w stolicy i ciągłe rewolucyjne wystąpienia 18 października konstytuanta musiała przenieść obrady do miasta Kromieryż na Morawach gdzie obradowała do marca 1849 roku. Projekt konstytucji, który powstał w trakcie jej prac był najradykalniejszym spośród wszystkich ustaw tego czasu (przepisy takie jak zniesienie kary śmierci czy obligatoryjne śluby cywilne były świadectwem jaj zdecydowanie liberalnego ostrza) . Stał on na stanowisku dualizmu i federalizmu krajów niewęgierskich, deklarowała szeroką autonomię poszczególnych krajów i równouprawnienie wszystkich narodów monarchii. Do izby ludowej (Volkskammer) projekt przewidywał wysoce demokratyczną ordynację wyborczą, natomiast do izby krajów (Länderkammer) posłów obierały sejmy krajowe. Ministrowie rządu mieli być politycznie odpowiedzialni przed sejmem państwowym. Nowa ustawa zasadnicza kładła nacisk przede wszystkim na prawa obywatelskie, a nie osobę cesarza. Jego weto absolutne miało zostać zastąpione wetem zawieszającym wobec ustaw parlamentu. W świetle projektowanych przepisów nowej konstytucji cesarz wykonywał władze prawodawczą w kwestiach ogólnopaństwowych wespół z parlamentem, a w kwestiach krajów wespół z sejmami tych krajów, jako ich zwierzchnik.
Siłą zachowawczym, dążącym do wzmocnienia centralizmu i pozycji monarchy, do których zaliczał się również minister stanu ks. Felix Schwarzenberg, projektowany w Kromieryżu ustrój federacyjno-parlamentarny nie mógł odpowiadać.
2 grudnia abdykował niedołężny Ferdynand I, a na jego miejsce, z pominięciem cesarskiego brata, arcyksięcia Franciszka Karola, wstąpił 18- letni Franciszek Józef I. Była to zmiana uwarunkowana potrzebą posiadania monarchy, który, z racji swojego brak stażu politycznego, nie byłby uwikłany
w zobowiązania i obietnice wobec rewolucji . W manifeście, jaki po koronacji ogłosił nowy monarcha, choć odniósł się z szacunkiem do zasad wynikających z konstytucji, zapowiadał dążność do „jedności państwowej”, czego późniejszym przejawem było zaniechanie koronacji na króla Czech i króla Węgier, do których był zobligowany, i który to zwyczaj wypełniany był niemal bez wyjątku przez jego poprzedników.
Zamierzenia sejmu w Kromieryżu stały, więc w jaskrawej sprzeczności
z programem Franciszka Józefa. Manifestem z 7 marca 1849 r. rozwiązał parlament pod pozorem braku postępu w pracach. Jednocześnie nadał on (oktrojował) konstytucje cesarstwa austriackiego (Reichverfassung für das Käisertum Oesterriche), tzw. ołomuniecką z wcześniejszą datą 4 marca. Dążność do centralizmu władzy i ujednolicenia państwa przekreśliła wizje ustroju zarysowaną przez posłów w Kromieryżu, wszystkie części monarchii sprowadzając do rzędu prowincji, kompetencje sejmów krajowych zawężając jedynie do zagadnień kultury krajowej. Konstytucja węgierska z 1848 r. została uchylna, a parlament węgierski sprowadzony do rzędu sejmu krajowego.
Również to rozwiązanie okazało się być nietrwałym, konstytucja nigdy nie została wprowadzona w życie z uwagi na przeciągający się stan wyjątkowy,
by zostać faktycznie anulowaną przez cesarza Patentem Sylwestrowym
(z 31 grudnia 1851r.). Odwoływał on tym samym większość praw zasadniczych dokonując cofnięcia do epoki absolutyzmu. Władza ustawodawcza wracała w ręce monarchy nieskrępowana współudziałem żadnego ciała reprezentacyjnego, nie licząc Rady Państwa (Raichsrat) pochodzącej w całości z nominacji panującego o funkcjach wyłącznie doradczych. Granica celna z Węgrami została zniesiona, do szkół i urzędów powtórnie wprowadzono język niemiecki.
Neoabsolutystyczno-centralistyczny model ustrojowy przetrwał aż do 1859 roku, dzięki oparciu, jakie znalazł w warstwach zachowawczych, takich jak armia, biurokracja i Kościół, niechętnych rewolucyjnej spuściźnie. Nowy porządek uwydatniał dysproporcje w traktowaniu narodów monarchii, uprzywilejowanie Niemców austriackich oraz poczucie represjonowania nacji, które poważyły się upomnieć o swoją suwerenność. Czynnikiem, który rząd chciał wykorzystać jako zwornik ponadnarodowy i podwalinę nowej jednolitej tożsamości obywateli Cesarstwa Austriackiego był Kościół rzymsko-katolicki tradycyjnie cieszący się poparciem dynastii habsburskiej. Nowy sojusz „tronu
i ołtarza” miął zagwarantować stabilizacje i odnowę moralną społeczeństwa doby porewolucyjnej. Państwo zniosło przepisy utrudniające kontakty między Stolicą Apostolską, a katolicką hierarchią kościelną (placetum regnum), zaakceptowało niezawisłość sądów kościelnych i nadzór kościoła nad wychowaniem w szkołach ludowych i średnich. Biskupi mieli wgląd w program nauczania dbając o to, by było zgodne z doktryną religijną.
Przywileje Kościoła gwarantował Konkordat podpisany 18 sierpnia 1855 roku. Zgodnie z literą tego dokumentu hierarchia kościelna miała prawo
i obowiązek prowadzenia cenzury książek i prasy. Przywrócono śluby kościelne, co oznaczało podporządkowanie w sprawach małżeńskich ustawodawstwa cywilnego ustawodawstwu kanonicznemu (także w sprawach małżeństw mieszanych). Jezuici ponownie stali się zakonem wpływającym na kształtowanie się życia kulturalnego i politycznego monarchii naddunajskiej .
System Bacha ,, jak zwykło się nazywać ten policyjno- biurokratyczny reżim
od nazwiska jego głównego architekta, premiera Alexandra von Bacha doprowadził do poważnego wewnętrznego rozstroju państwa, a na arenie międzynarodowej do katastrofalnej w skutkach wojny z koalicją francusko- piemoncką.
Bankructwo tej formy ustrojowej, oprócz kompromitującej przegranej na włoskich rubieżach, potwierdziła również zapaść finansowa państwa, realnie grożąca widmem bankructwa i szereg ujawnionych afer korupcyjnych w wojsku
i gospodarce. Cesarz uznał, że remedium na permanentny kryzys państwa będzie stworzenie namiastki parlamentaryzmu (przy pozostawieniu sobie głównego wpływu na władze państwem) oraz kompromis w kwestii autonomii największych nacji cesarstwa, w ścisłym sojuszu z lojalistycznie nastawionymi warstwami ziemiańsko-arystokratycznymi.
Zadanie przeorientowania zarządu państwem postawiono przed byłym namiestnikiem Galicji, hr. Agenorem Gołuchowskim. Przeobrażeniu uległa Rada Państwa, która jako organ doradczy przy cesarzu był wyłącznie ciałem urzędniczym. Patent z marca 1860 roku dodał do jego składu nowych członków. Tzw. Wzmocniona Rada Państwa (der verstärkter Reichsrat) złożona była
z dożywotnio mianowanych przez monarchę członków domu panującego, dostojników kościelnych i innych zasłużonych w służbie cywilnej i wojskowej, oraz 38 przedstawicieli sejmów krajowych, mianowanych przez cesarza na 6 lat. Kolejne rozporządzenia rozszerzały kompetencje Rady w sferze prawodawczej.
Zwieńczeniem tych przeobrażeń było wydanie 20 X 1860 dyplomu cesarskiego, zwanego dyplomem październikowym (Oktoberdiplom), zapowiadającego kierunek zmian w zarządzie państwem z uwzględnieniem prawa do współdecydowania historycznych krajów monarchii, spełniając postulaty konserwatywnego ziemiaństwa. Rozszerzono skład Rady do 100 osób oraz przyznano głos stanowczy przy uchwalaniu praw. W zakresie władzy ustawodawczej nastąpił podział między cesarzem, a wzmocnioną Radą,
a w kwestii ustawodawstwa krajowego między cesarza, a sejmem krajowy. Główna podstawa absolutnego systemu rządów, zakładająca, że panujący
jest jedynym źródłem obowiązującego prawa została w ten sposób usunięta Pełnia władzy wykonawczej pozostała w ręku monarchy. Kompetencje wzmocnionej Rady państwa natomiast zostały dokładnie, enumeratywnie wyszczególnione przy jednoczesnym zaznaczeniu, że wszystko, co nie należy do właściwości Rady Państwa, należy do sejmów krajowych (Landtag). Przez domniemanie kompetencji Landtagu wyrażono zasadę autonomiczności. Ograniczoną ją jednakże poprzez zaznaczenie, że sprawy załatwiane wspólnie „od szeregu lat” dla krajów niewęgierskich będą załatwiane w Radzie (brak było ich precyzyjnego określenia, mogło to być m. in. ustawodawstwo karne
i cywilne). Jednocześnie wydzielenie spraw niewęgierskich oznaczało uznanie odmiennego charakteru Węgier, niż innych prowincji cesarstwa i uznanie dualizmu państwowego.
Unormowania Dyplomu październikowego spotkały się z silną opozycją niemieckiego liberalno-centralistycznego mieszczaństwa oraz polityków węgierskich, w związku z czym już w grudniu Gołuchowski zmuszony był do złożyć dymisję.
Liberałowie niemieccy połowy XIX wieku forsując wizję konstytucyjnego państwa prawa kładli nacisk na potrzebę związania organów władzy normami pozytywnego prawa z uwzględnieniem bezwzględnie koniecznego katalogu praw zasadniczych gwarantującego jednostce jej wolnościowe prawa. Orientacja ta miała swoje zaplecze w niemieckim mieszczaństwie i finansjerze, co w tragicznej sytuacji ekonomicznej państwa dawało jej możność wpływu na kształt ustrojowy monarchii . Jako formację ideową charakteryzował ją również silny wielkoniemiecki nacjonalizm oraz antyklerykalizm.
Powołanie rządu Antoniego von Schmerlinga było wyrazem zgody cesarza na zaakcentowanie austriackiej hegemonii i centralizmu państwowego, co, tym samym zamykało drogę do porozumienia z Węgrami. Wydanie patentu cesarskiego 26 lutego 1861 roku, zwanego Patentem Lutowym (Februarpatent), który miął być aktem wykonawczym do dyplomu październikowego, okazał się „kartą niemieckiego centralizmu” . W miejsce zniesionej Rady państwowej, tworzył nową, wspólną władzę ustawodawczą w monarchii, Radę Państwa (utrzymano niemiecką nazwę, Reichsrat, oznaczającą poprzednie ciało doradcze przy cesarzu). W myśl patentu Rada dzieliła się teraz na dwie, osobno obradujące izby; Izbę Panów (Herrenhaus) i Izbę Poselską (Abgeordnetenhaus). Izba wyższa obsadzana była przez cesarskie nominacje, natomiast posłów w liczbie 343 wybierały sejmy krajowe. Rada Państwa obradować miała w dwóch postaciach: pełnej Rady („nadzwyczajnej”) i Rady „ściślejszej” („zwyczajnej”). Do zakresu kompetencyjnego pełnej Rady wchodziły sprawy wspólne dla całej monarchii, nie wyłączając ziem włoskich i węgierskich, natomiast Rada „ściślejsza” tj. obradująca w składzie posłów z krajów niemiecko- słowiańskich zawężała kompetencję sejmów krajowych, w czym definitywnie odróżniała się od poprzednich, autonomicznych unormowań. Regułą stać się miała właściwość Rady, krajom pozostawiając dokładnie wypunktowane sprawy z zakresu kultury, kościoła, gminy i szkolnictwa. Wydano również ordynacje wyborczą dla poszczególnych krajów, które regulowały skład i sposób wybierania sejmów. Wybory miały być jawne, co dawało ogromne możliwości administracji państwowej do nacisków (szczególnie w kurii wiejskiej) i nieproporcjonalne, nadreprezentowana była ludność najbogatsza. Stworzono cztery kurie: kuria wielkiej własności, kuria miejska, osobna kuria dla izb handlowo-przemysłowych oraz kuria wiejska, w której wybory były dwustopniowe. Poza tym Schmerling zdając sobie sprawę z zawiłości narodowościowych cesarstwa, ułożył je tak, aby, tam gdzie to możliwe faworyzowany był żywioł niemiecki.
Konstytucyjny porządek wprowadzony Patentem Lutowym był pierwszym
w monarchii austriackiej, który wcielono w życie. Dopiero od tego momentu możemy mówić o nowoczesnym państwie prawa i ustroju opartym na ustawie zasadniczej. Mimo wszystko wcielić się jej w życie do końca nie udało.
Na przeszkodzie stały Węgry.
Przywrócony sejm węgierski w adresie skierowanym do cesarza żądał przywrócenia konstytucji z r. 1848 dopuszczając możliwość jedynie nieznacznej
jej modyfikacji . Nie uznali oni reprezentatywności Rady Państwa konsekwentnie bojkotując jego obrady. Funkcjonowała, zatem jedynie kadłubowa Rada, ograniczona również od 1863, o posłów czeskich, niegodzących się
z centralistycznym duchem przyjętej konstytucji. W obliczu takiej postawy liczono na przeczekanie biernego oporu Węgrów, a sejm węgierski został
w marcu 1861 r. rozwiązany . Przedłużające się prowizorium konstytucyjne oraz komplikująca się sytuacja na arenie międzynarodowej (wojna z Danią o Szlezwik i Holsztyn zakończona pokojem wiedeńskim w 1865 r.) paraliżowało funkcjonowanie państwa, co dalsze rządy Schmerlinga czyniło bezcelowymi.
W tej sytuacji Franciszek Józef powołał na stanowisko premiera hr. Richarda Belcrediego, dotychczasowego namiestnika w Czechach oraz manifestem z 20 września 1865 r. zawiesił konstytucję na terenie całego kraju. Zagadnienie porozumienia ze stroną węgierską stało się tym samym, priorytetem.
Nowy premier, jako konserwatysta i przeciwnik liberałów kształt ugody widział tylko w możliwości powrotu do założeń Dyplomu Październikowego, czyli federalizacji cesarstwa. Politycy węgierscy z ulgą przywitali propozycje kompromisu, gdyż zmęczenie tymczasowością ustroju uciążliwe było i dla nich. Federalizm, co prawda nie zaspokajał ich roszczeń, jednakże znaczące było samo odejście od „jednolitości państwowej”. Program rządu największym poparciem cieszył się oczywiście wśród mniejszych narodowości monarchii, Polaków, Czechów, czy Chorwatów widzących w autonomii namiastkę niezależności od centrum, a także wśród warstw arystokratyczno- ziemiańskich. Sprzyjająca sytuacja wewnętrzna i międzynarodowa pozwoliła Narodowej Partii Węgierskiej pod przewodnictwem Ferenca Daéka stawiać warunki ostrzejsze, zredukowania związku z Austrią do unii personalnej, pozostawiając jedynie minimalny zakres spraw wspólnych. Belcredi nie zamierzał zgodzić się na tak radykalną formę uznając ją za zagrożenie dla spójności państwa.
Impas w rozmowach zbiegł się w czasie z wkroczeniem wojsk pruskich na ziemie cesarstwa oraz druzgocącą klęską zadaną wojskom austriackim pod Sadową (Königgrätz) 3 lipca 1866 roku. Wynik wojny nie był Węgrom obojętny, zdawali sobie oni sprawę, że osłabienie i zachwianie monarchii naddunajskiej sprzyjać będzie potrzebie ułożenia stosunków wewnętrznych na nowo. Madziarzy sprzyjali Bismarckowi i liczyli na klęskę Austrii, bowiem w interesie Prus leżało wyeliminowanie jej z ogólnoniemieckiej polityki i Związku Niemieckiego, do czego środkiem było wprowadzenie nad Dunajem dualizmu i konstytucjonalizmu .
Dualizm stał się nieunikniony. Obnażenie słabości monarchii i osłabienie autorytetu cesarza, który był jednym z podstawowych zworników federalistycznego państwa (według Belcrediego) wymusiło kolejną korektę kursu zmian. Wzmocnieni w swoich postulatach Węgry mogli otwarcie upomnieć się
o miejsce w strukturze ustrojowej odpowiadającą ich aspiracją. Stery polityki wiedeńskiej i odpowiedzialność za kompromis przejął hr. Fridrich von Beust, nowy minister spraw zagranicznych. Postanowieniem z 4 lutego 1867 r. zwołano „ściślejszą” Radę Państwa przywracając tym samym Patent Lutowy zawieszony do czasu znalezienia kompromisu z Królestwem Węgier. Cesarz Franciszek Józef 17 lutego przywrócił konstytucję węgierską z 1848 r. i zgodnie z jej postanowieniami powołał na stanowisko premiera rządu węgierskiego Juliusza Andrassy`ego, aktywnego uczestnika powstania z 1849 roku. Nowy rada ministrów uzyskała zgodę obu izb węgierskiego parlamentu na projekt ugody .
18 czerwca 1867 roku odbyła się koronacja Franciszka Józefa I na Apostolskiego króla Węgier, a w dyplomie inauguracyjnym zobowiązywał siebie i swych następców do zachowania odrębności Królestwa i ich konstytucji. Wcześniej „ściślejsza” Rada przyjęła szereg ustaw zasadniczych ustanawiających ustrój dla niewęgierskiej części cesarstwa oraz uchwałę o załatwianiu spraw wspólnych analogiczną do wcześniej podjętej przez parlament węgierski. Tym samym zawarta została ugoda austriacko- węgierska (der oesterreichisch-
- ungarische Ausgleich). Ustawy zasadnicze składające się na Konstytucję Grudniową (Decemberverffasung) zostały potwierdzone sankcją cesarską 21 grudnia 1867 r., które z niewielkimi zmianami miały funkcjonować do roku rozpadu Austro – Węgier.
1.2 Stosunki wewnętrzne Austro-Węgier
W myśl porozumienia austriacko- węgierskiego Monarchia naddunajska przestawała być jednolitym organizmem, przekształcając się w związek dwóch osobnych państw. W 1868 r. na mocy rozporządzenia cesarza nową nazwą stała się Monarchia austriacko-węgierska (oesterreich - ungarische Monarchie lub Osztrák – magyar - Ország), a wspólne instytucje przybrały określenie instytucji cesarsko-królewskich (Kaiserlich und königlich- k.u.k.). Kraje węgierskie w granicach ziem Korony św. Stefana obejmowały Słowację, dzisiejszą Ruś Zakarpacką, Banat, Księstwo siedmiogrodzkie, Chorwację (od 1868 roku posiadający autonomię) i Slawoniję z portem Fiume (Rijeka, wydzielona z Chorwacji i podlegająca bezpośrednio Budapesztowi). Zamieszkiwało je około 15 milionów obywateli. Natomiast ziemie pod panowaniem cesarza, oficjalnie zwane „krajami i królestwami reprezentowanymi w Radzie Państwa” obejmowały: Dolną i Górną Austrię, Styrię, Salzburg, Karyntię, Krainę, Tyrol, Vorarlberg, królestwo Czech i Moraw, resztki Śląska, Galicję i Lodomerię, Bukowinę, Istyrię, Triest, Gradoskę, Gorz i Dalmację z ludnością szacowaną na około 20 milionów. Granicę między obu częściami państwa stanowiła rzeka Litawa, położona około 100 kilometrów na wschód od Wiednia, skąd przyjęło się w potocznym użyciu określenie krajów węgierskich jako Zalitawii (Translitawia), a wszystkich pozostałych, Przedlitawii (Cislitawia).
Najpoważniejszym zagadnieniem, przed którym stanąć miała na nowo uformowana państwowość „domu Habsburgów”, decydującym o jego charakterze ustrojowym i stabilności wewnętrznej, a także stosunkach międzynarodowych, była struktura narodowościowa.
Najważniejsze grupy narodowościowe zamieszkujące kraje Monarchii stanowiły mniejszość w stosunku do całości populacji: Niemcy stanowili około 36 % ludności Przedlitawii ( 24 % ludności całego kraju), a Węgrzy - około 50% ludności Zalitawii (odpowiednio 20 %). Ponadto duża mniejszość niemiecka zamieszkiwała w rozproszonych koloniach praktycznie cały obszar państwa. W skali całego kraju trzecią grupą narodowościową byli Czesi (13 %), którzy dążyli do coraz większego wpływu na losy kraju, aspirując do uzyskania samodzielności poprzez przywrócenie równorzędnych praw państwowych ziemiom Korony św. Wacława, forsując projekty trializmu. Również Polacy (10 %) nie kryli swych ambicji uzyskania jak największej autonomii. W tej sytuacji ugoda z lat 1866-1869 polskiej konserwatywnej szlachty z cesarzem pozwoliła Niemcom austriackim, przy swojej nie dość mocnej pozycji w kraju, na zachowanie parlamentarnego systemu rządów i utrzymanie ustawodawczego centralizmu. Specjalny status prawno-polityczny uzyskany dla Galicji dzięki temu porozumieniu wyrażał się m.in. w całkowitej polonizacji administracji, sądownictwa i oświaty. Jednocześnie zyskiwali oni zabezpieczenie swojego narodowego interesu w Galicji, gdzie tlił się już konflikt z mniejszością ukraińską (8 %), na razie kształtującą swoją świadomość narodową.
Mniejszości narodowe znajdujące się pod rządami Budapesztu liczyły na podobne koncesje ustrojowe. Jednakże węgierska polityka wewnętrzna stroniła od kompromisów, przyznając ograniczoną autonomię jedynie Chorwatom (5%) w roku 1868. Uchwalona przez rząd węgierski w listopadzie tego roku ustawa narodowościowa precyzowała: ”Wszyscy obywatele państwa węgierskiego tworzą w sensie politycznym jeden, niepodzielny i jednolity naród, naród węgierski”. Dawna centralistyczna koncepcja liberałów znalazła prawne sformułowanie. Żądania Rumunów (6 %) stanowiących większość mieszkańców Banatu i Transylwanii, Słowaków (4 %) oraz Serbów (4 %) były bezwzględnie odrzucane, jeśli kłóciły się z madziarskim charakterem państwa.
Duży wpływ na pozycję międzynarodową Austro- Węgier miały ośrodki narodowe mniejszości zamieszkujących Monarchię znajdujące się poza jej granicami, a które to podnosiły poziom świadomości narodowej swoich rodaków i odśrodkowe tendencje zjednoczeniowe. Byli to m.in. Rumuni, którzy na terenach Gospodarstwa Wołoskiego i Mołdawskiego, w wyniku wojny rosyjsko- tureckiej w latach 1877-1878 uzyskali niepodległość, oraz Serbowie, których autonomiczne księstwo (od 1815r.), a potem niepodległe państwo (od 1878r.) istniało za południową granicą, a przybierający na sile wśród południowych Słowian ruch jugosłowiański stanowił poważne zagrożenie dla integralności Monarchii. Sytuacje narodowościową dodatkowo komplikowała aneksja Bośni i Hercegowiny w 1878 roku. Natomiast mieszkańcy Galicji, w szczególności Polacy byli jedynie częścią narodu, który został podzielony między trzech zaborców, i z którym to odczuwali silną więź, która często determinowała ich politykę w stosunku do stolicy.
Ułożenia wzajemnych stosunków obu częściach Austro- Węgier dokonano już w ugodzie z roku 1867, a prawnie sformułowano w Ustawie XII z 28 lipca 1867 r. „o sprawach wspólnych krajów korony węgierskiej i pozostałych ziem, znajdujących się pod rządami Najjaśniejszego Pana, i sposobie ich załatwiania” . Dokument ten był węgierską propozycją regulacji wzajemnych stosunków, który następnie został zaakceptowany przez stronę austriacką prawem z 21 grudnia tego roku, co czyniło umowę pełną. Gwarancją była osoba wspólnego władcy łącząca dwa niezależne państwa. Związek ten opierał się na sankcji pragmatycznej (Ustawy 1, 2 i 3 z r. 1723), w myśl której kraje austriackie i węgierskie tworzyć mają całość nierozerwalną i niepodzielną, nad którą panowanie dziedziczą według zasad primogenitury potomkowie rodu Habsburgów ( a raczej linii żeńskich Karola VI, Józefa I i Leopolda I). Po ich wygaśnięciu Węgrzy winni odzyskać prawo obioru króla. Ugoda została zawarta na 10 lat, a po tym okresie miała być przedłużana, co faktycznie oznaczało możliwość stawiania nowych warunków przez Budapeszt, który był stroną silniejszą, biorąc pod uwagę strukturę narodowościową w Zalitawii, a sytuacje Niemców austriackich, uzależnionych od ciągłych kompromisów z innymi nacjami. Ustalono też podział wydatków, który jednoznacznie uprzywilejowywał Węgry mające ponosić jedynie 30 % kosztów związanych z instytucjami wspólnymi. Strony zobowiązywały się do „wspólnego i obustronnego obowiązku obrony i zachowania wspólnego bezpieczeństwa wspólnymi siłami”, co wydawało się przesłanką uznania unii realną bardziej niżeli jedynie unią personalną, ponieważ oznaczałoby to zawarcie umowy nie tylko z panującym i dynastią, ale również z krajami znajdującymi się pod jego zwierzchnictwem. Natomiast pogląd, mówiący o Monarchii, w którym władze wspólnotowe mają charakter ponadpaństwowych instytucji stworzonych dzięki zgodnej woli niezależnych krajów argumentowany był charakterem ugody austriacko- węgierskiej, która nosiła wszelkie znamiona umowy międzynarodowej oraz brakiem jakichkolwiek instytucji będących elementem państwa złożonego Austro- Węgier .
Osoba władcy łączyła dwie osoby prawne; cesarza austriackiego i króla węgierskiego. Uwidocznione zostało to w tytulaturze, gdzie na początku wymienia się tytuły przysługujące w Przedlitawii, bez spójników, a tytuł króla następował po spójniku łącznym. Była ona wyrazem równorzędności obu części państwa habsburskiego i brzmiała: Cesarz Austrii, król Czech itd. i apostolski król Węgier (albo w skróconej formie, cesarz i król, c.k., k.u.k.). Oprócz monarchy ugoda wyszczególniała szereg spraw, które odtąd miały być załatwiane wspólnie, odróżniając je od zakresu kompetencji przysługujących państwowym organom ustawodawczym. Kompetencje te powierzono specjalnie w tym celu ustanowiony ministerstwom.
Były to:
- sprawy zagraniczne, łącznie z prawem przedstawicielstwa na forum międzynarodowym, z wyłączeniem jednak prawa do zawierania traktatów, które to zawierane miały być przez parlamenty krajowe ( o ile konieczny był ich współudział w ratyfikacji),
-sprawy dotyczące wojska i marynarki wojennej, to jest prowadzenie wojen oraz dowództwo nad armią i flotą. W gestii państw pozostawiono jednak kwestie poboru rekruta, prawodawstwa dotyczącego wykonywania powinności wojskowych oraz spraw cywilnych członków armii oraz zaopatrzenia i dyslokacji wojska (oprócz tego istniało w Austrii ministerstwo obrony krajowej, Landwerhy, a na Węgrzech ministerstwo honwedów. Oba, o dość wąskich kompetencjach),
-sprawy finansowe dotyczące kosztów dwóch odrębnych resortów w ramach specjalnego ministerstwa finansów.
Uchwalenie budżetu na wydatki związane ze sprawami wspólnymi należało do specjalnie powołanych delegacji obu parlamentów, węgierskiego sejmu krajowego i austriackiej Rady Państwa. Delegacje zwoływane były przez cesarza rokrocznie, na przemian, raz do Wiednia, raz do Budapesztu. Składały się z 60 członków, 20 delegowanych z izb wyższych obu ciał ustawodawczych i 40 z izb poselskich. Zastrzeżono również określoną liczbę członków dla każdego z krajów (np. Galicji przysługiwało siedmiu, Chorwacji czterech). Delegacje zbierały się jednakże osobno i obradowały oddzielnie, aby uniknąć choćby pozoru centralnego parlamentu. Oba ciała porozumiewały się ze sobą pisemnie za pomocą tzw. nuncya (Nuntium), aż do momentu porozumienia. Dopiero wtedy cesarz mógł sankcjonować odnośne uchwały. Dopiero, gdy trzykrotna wymiana pism nie przyniesie porozumienia, Delegacje zbierać się miały na wspólnym posiedzeniu, podejmując decyzje większością zliczonych głosów. Przewodnictwo obradom w takim przypadku naprzemiennie sprawowały prezydia obu delegacji. Kompetencje w ustawie określone były mało przejrzyście, postanowienia Delegacji (Beschlüsse) nie stanowiły prawa materialnego, ani nie były publikowane w Austriackim i węgierskim Dzienniku Ustaw. Zasadniczy zarys kompetencji delegacji to przede wszystkim budżet spraw wspólnych, kontrola wykonania tego budżetu za rok ubiegły, zagadnienia dotyczące zaciągania pożyczek (sposób spożytkowania, harmonogram spłat) oraz możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności wspólnych ministrów .
1.3 Ustrój Austrii
Dualizm monarchii naddunajskiej wprowadzony w myśl ugody austriacko- węgierskiej wymuszał dostosowanie ustroju obu jego części do zmienionych warunków. Porządek konstytucyjny został wprowadzony w Przedlitawii, tym razem ostatecznie przez szereg ustaw, które były podwaliną pod nowoczesne państwo prawa oraz dynamicznie rozwijającą się gospodarkę kapitalistyczną.
Konstytucja Grudniowa z 1867 roku nie była aktem jednolitym, składała się z następujących ustaw:
1) o reprezentacji państwowej ( zmieniającej Patent Lutowy z 1861 r.);
2) o powszechnych prawach obywatel w Radzie Państwa reprezentowanych;
3) o ustanowieniu Trybunału Państwowego;
4) o władzy sądowej;
5) o sprawowaniu władzy rządowej i wykonawczej;
6) ustawy dotyczącej spraw wspólnych dla wszystkich krajów Monarchii Austriackiej i sposobu ich załatwiania.
Uzupełnienie dla powyższych aktów stanowiła ustawa z 25 lipca 1867 o odpowiedzialności ministrów krajów reprezentowanych w Radzie państwa .
W 1869 przeprowadzono dwie wielkie reformy. Pierwsza dotyczyła reorganizacji armii (głównie w oparciu o wzory pruskie), druga usprawnienia szkolnictwa. Wprowadzono w pierwszym rzędzie powszechną krótkoterminową służbę wojskową, która kończyła się przejściem do rezerwy. Przeszkoleni maturzyści przenoszeni byli do korpusu oficerów rezerwy. Reforma szkolnictwa polegała natomiast na rozwinięciu założeń szkolnictwa ludowego, oddając nadzór nad kształceniem dzieci władzą państwowym, bądź samorządowym, jak np. w Galicji, a nie Kościołowi. Ogłoszenie przez sobór watykański dogmatu o nieomylności papieża w 1870 stało się pretekstem do wypowiedzenia przez rząd liberałów konkordatu zawartego ze Stolicą Apostolską w 1855 r., argumentując ten krok zbyt istotną zmianą podmiotu umowy, jakim było posoborowe papiestwo. W 1874 roku wydano ustawy, które jednostronnie regulowały sprawy kościelne w państwie. Pozycja Kościoła mimo to cały czas była silna, nie było mowy o polityce wzorowanej na pruskim Kulturkampfie , ograniczający wpływ kleru katolickiego na życie polityczne.
Jin0imn0Władzę ustawodawczą dla krajów niewęgierskich miała Rada Państwa (Reichsrad), według postanowień patentu lutowego, działając w ramach dawnego „ściślejszego” jej składu. Reichsrad w odróżnieniu od Reichstagu był instytucją wywodzącą się z cesarskiej rady o kompetencjach doradczo - opiniodawczych. Od 1861 roku wzbogacona o kompetencje ustawodawcze była pomostem między nieurzeczywistnionym konstytucjonalizmem epoki Wiosny Ludów, a epoką dualistycznej monarchii Austro- Węgierskiej. Pozostanie przy tej strukturze prawno - ustrojowej było jednym z przejawów kompromisu miedzy konserwatywną sferą dworską i arystokratyczną, a stronnictwem liberalnym, dążącym, za cenę tego typu ustępstw, do legalistycznego przekształcenia państwa policyjnego w nowoczesne liberalne państwo prawa.
Izbą wyższą była nadal Izba Panów, w skład, której wchodzili: pełnoletni członkowie domu cesarskiego, wszyscy arcybiskupi oraz biskupi posiadający tytuł księcia, poza tym członkowie dożywotnio mianowani przez cesarza, tacy jak: naczelnicy rodów szlacheckich, zasłużeni przedstawiciele biurokracji, kościoła, nauki oraz sztuki. Nie miała, więc charakteru reprezentacyjnego, a czysto arystokratyczno - zachowawczy. Izba Poselska wskutek uszczuplenia Cesarstwa o posłów z Węgier i prowincji weneckiej ( w roku1866) składała się teraz z 203członków wybieranych w wyborach pośrednich przez sejmy krajowe z uwzględnieniem podziału na kurie. W kurialnym systemie wyborczym znajdowała wyraz zasada przedstawicielstwa interesów. Były to: 1) kuria wielkiej własności ziemskiej, 2) kuria izb handlowo- przemysłowych, 3) kuria miast, 4) kuria gmin wiejskich. W pierwszej kategorii jeden poseł reprezentował 64 wyborców, w drugiej 280 wyborców, w trzeciej 3315 i w końcu, w czwartej jeden poseł przypadał na 11555 wyborców . System ten, silnie krytykowany przechodził jeszcze trzykrotnie poważne reformy, w roku 1873, 1896 oraz 1907. Pierwsza z nich wprowadzała odrębne, bezpośrednie wybory do Izby poselskiej, pozostawiając jednak system kurialny oraz podnosiła liczbę deputowanych do 353. Rok 1896 przyniósł dalsze rozszerzenie składu izby o kolejnych 72 członków wybieranych z nowej, piątej kurii- „powszechnego głosowania”. Cała ludność męska powyżej 24 roku życia , podzielona cały czas na kurie wybierała spośród siebie określoną liczbę posłów . Dopiero ustawa 26 stycznia 1907 roku zniosła kurialność wyborów, czyniąc je powszechnymi, równymi, bezpośrednimi i tajnymi. Wybierano w okręgach jednomandatowych (narodowościowo sprzyjających Niemcom), z możliwością przeprowadzenia dwóch tur. Jeżeli żaden z kandydatów za pierwszym razem nie uzyskał bezwzględnej większości głosów, w drugiej turze startowali dwaj kandydaci, którzy uzyskali największe poparcie. Liczbę posłów podniesiono do 516.
Wyznaczenie zakresu ustawodawstwa Rady Państwa odzwierciedlało centralizm Patentu lutowego. Mimo, iż kompetencje parlamentu zostały wyznaczone przez wyliczenie, było to wyliczenie bardzo szerokie . Do władzy ustawodawczej należało: zatwierdzanie traktatów handlowych i tych umów międzynarodowych, które obciążają budżet państwa lub jego części, stanowienie prawa odnoszącego się do rodzaju, trybu i czasu trwania służby wojskowej, ustalania budżetu, uchwalania podatków, organizacji poczty, kolei i żeglugi, organizacja sądów i urzędów administracyjnych, polityka monetarna, bankowa, ustawodawstwo dotyczące ochrony zdrowia, dotyczące edukacji, stosunkach wyznaniowych, ustawodawstwo karne, policyjne oraz cywilne . Wszystkie pozostałe zagadnienia należały do kompetencji sejmów krajowych. Ustawy musiały być zatwierdzone w obu izbach parlamentu oraz uzyskać sankcję cesarską. Kworum konieczne do podejmowania uchwał wynosiło 100 członków izby poselskiej i 40 w izbie wyższej. Zmian w ustawach zasadniczych można było dokonywać większością ⅔ głosów w obecności połowy posłów.
Debata, podczas prac nad ustawą zasadniczą w Wydziale Konstytucyjnym Rady Państwa, na temat zmiany lub zniesienia paragrafu 13 Patentu Lutowego była dla stronnictwa liberałów probierzem ich gotowości do ograniczenia monarszego absolutyzmu. Paragraf ten dawał cesarzowi prerogatywy do wydawania zarządzeń w przedmiocie należącym do parlamentu w czasie, w którym nie mógł się on zebrać. Posłowie nie chcieli psuć stosunków z władzą wykonawczą, gdyż potrzebowali sprzyjającej atmosfery do przeprowadzania dalszych reform. To polityczne ustępstwo wobec cesarza miało ułatwić dopuszczenie do systemu ustrojowego liberalnych zasad . W nowej ustawie kwestię tą regulował paragraf 14. Jeżeli w czasie, w którym Rada Państw nie jest zgromadzona, pojawi się konieczność wydania rozporządzeń, dla których, wedle Konstytucji konieczna jest zgoda Parlamentu, mogą one być wydane w formie cesarskiego rozporządzenia, byle tylko nie zmierzało ono do zmiany ustaw zasadniczych, trwałego obciążania Skarbu Państwa lub zbycia majątku państwowego. Takie rozporządzenia mają tymczasową moc prawną, jeżeli będą podpisane przez wszystkich ministrów i ogłoszone z wyraźnym powołaniem się na odnośny artykuł ustawy zasadniczej. Nie otrzymuje mocy prawnej, jeśli nie zostaną przedstawione do aprobaty na najbliższych obradach Rady, lub, jeśli nie otrzyma tej aprobaty.
Ustawa o władzy rządowej i wykonawczej obejmowała swą treścią wszystko, co nie należało do władzy ustawodawczej i sądowniczej. Pod pojęciem władzy rządowej i wykonawczej rozumiano wyłącznie cesarza i powołanych przez niego ministrów. Cesarz w myśl §1 ustawy był osobą świętą, nietykalną i nieodpowiedzialną. Według przepisów prawa karnego zbrodnie stanowił nie tylko zamach na życie panującego, bądź kogokolwiek z jego rodziny, ale i obraza, dokonana publicznie, w słowie lub pisemnie. Ta ochrona obejmowała całą dynastię, i to zarówno żyjących przedstawicieli, jak i przodków, aż do Rudolfa z Habsburga włącznie. Obejmując urząd, w obecności obu izb Rady Państwa przysięgał na Konstytucje. Monarcha wykonywał władze rządową za pośrednictwem odpowiedzialnych ministrów(zasada kontrasygnaty), których w sposób nieskrępowany powoływał i odwoływał, oraz podporządkowanych urzędników. Ministrowie nie byli zależni od większości parlamentarnej, rada ministrów była złożona z mężów zaufania korony. Cesarz sankcjonował ustawy, które bez jego podpisu nie miały mocy prawnej. Sprawował zwierzchnictwo i najwyższą komendę nad siłami zbrojnymi, podpisywał zawarcie pokoju i wypowiadał wojny. Zawierał ponadto traktaty międzynarodowe, ale układy handlowe i te, które obciążały państwo lub jego część albo zobowiązywały obywateli, wymagały zgody Rady państwa. W imieniu cesarza bite są monety. On to nadaje ordery, odznaczenia oraz tytuły. W jego imieniu orzekają sądy. Cesarz nie odpowiadał za swoje działania, odpowiedzialni byli ministrowie, od których Rada mogła zażądać obecności, stawiając im zapytania i interpelacje, oraz kierując do nich rezolucje i adresy. Parlament mógł ich pociągnąć do odpowiedzialności za naruszenie konstytucji, statutów krajowych i innych ustaw przez swoje rozkazy, czyny lub zaniedbania na podstawie ustawy o odpowiedzialności ministrów z 25 lipca 1867 roku. Oskarżenie wystosować mogła każda z izb, dysponująca wnioskiem podpisanym przez 20 członków izby panów lub 40 członków izby poselskiej. Po przyjęciu stosownego wniosku Rada kierowała sprawę do Trybunału Stanu. Trybunał powoływany był przez parlament na 6- letnią kadencję, każda z izb wybierała po 12 członków, „z prawem obeznanych”, którzy nie mogli być członkami żadnej z nich. Wyrok skazujący musiało poprzeć ⅔ składu.
Władza sądownicza, aby spełnić podstawowe postulaty nowoczesnego państwa prawa musiała być: oddzielona od administracji we wszystkich instancjach, spełniać wymóg niezawisłości sędziowskiej, ustności i jawności postępowania, udziału sędziów przysięgłych orzekających o winie oraz odpowiedzialności państwa za bezprawne decyzje sędziów. Ustawa o władzy sądowej wypełniała je niemalże w pełni . Wraz z pozbywaniem się elementów feudalizmu ze struktury państwowej wprowadzono zasadę równouprawnienia wszelkich stanów. Doprowadziło ona do zniesienia systemu podziału sądów ze względu na grupę społeczną, czyli sądownictwa patrymonialnego, a jedynym kryterium podziału pozostał rodzaj spraw. Zniesiono wspólność instytucjonalną sądów najniższego rzędu i administracji powiatowej. Najniższa instancja dzieliła się na kilka kategorii. Pierwszym z nich były sądy powiatowe (Bezirksgerichte) z sędziami powiatowymi orzekającymi jednoosobowo. Obszarem ich właściwości był powiat sądowy. W sprawach karnych sądziły w sprawach o wykroczenia. Następną kategorią sądów pierwszoinstancyjnych były Sądy powiatowe kolegialne (Bezirkscollegialgerichte) orzekające w składzie trzyosobowym, z sędziom powiatowym jako przewodniczącym. Ustanawiano je dla powiatów, w których skład wchodziło kilka powiatów sądowych. W sprawach karnych właściwe były rzeczowo dla spraw o popełnienie przestępstwa. Trzecią kategorią były Sądy Krajowe (Landesgerichte) właściwe dla kilku powiatów. Struktura ich również dawała wyraz zasadzie kolegialności. Na czele stał prezydent. Jako pierwsza instancja orzekały w sprawach małżeńskich, o dobra niematerialne oraz sprawach handlowych, górniczych, a także w sprawach karnych dotyczących zbrodni. W tym ostatnim przypadku sądy orzekały poprzez przysięgłych. Oprócz tego były organem odwoławczym dla orzeczeń sądów powiatowych. Kolejną instancją były Wyższe Sądy Krajowe (Oberlandesgerichte), również zorganizowane kolegialnie, z prezydentem na czele. Zakres jego działania rozciągał się zazwyczaj na obszar jednego kraju koronnego. Był on zasadniczo sądem odwoławczym od orzeczeń w sprawach cywilnych. Instancją ostatnią został ustanowiony Najwyższy Trybunał Sądowy i Kasacyjny (oberster Gerichts- und Cassationshof). Zorganizowany kolegialnie, kierowany przez prezydenta, który był przełożonym prezydentów senatów. Orzekano w senatach, jako wydziałach Trybunału, bądź w wyjątkowych sytuacjach przy pełnym składzie Najwyższego Trybunału. Całe sądownictwo w państwie wykonywane było w imieniu cesarza, sędziowie mogli być pozbawieni swego urzędu tylko w wypadkach przewidzianych przez ustawę i tylko na mocy formalnego wyroku sądowego. Czasowe ich odsunięcie mogło nastąpić tylko na podstawie rozporządzenia prezydenta sądu lub wyższej władzy sądowej.
Do zachowania w Austrii liberalnego porządku prawnego przez cały okres rządów konstytucyjnych (1867- 1914) przyczyniła się działalność dwóch najważniejszych instytucji państwa prawa: Trybunał Państwa (od 1867, orzekał w sprawach naruszeń konstytucyjnych praw wnoszonych przez samych poszkodowanych obywateli) i Trybunału Administracyjnego(od 1876, rozpatrywał zażalenia osób fizycznych i prawnych na decyzje administracyjne). O obu instytucjach powiem więcej w kolejnych rozdziałach.
Aby zapewnić krajom monarchii spełnienie ich naturalnych dążeń do jak największej niezależności i samorządności, wynikających z uzasadnionych roszczeń odwołujących się do ich własnej narodowej tradycji oraz utrzymać zgodę wewnątrzpaństwową należało dogłębnie zmodyfikować strukturę przedstawicielstw krajowych. Przed reformą dawnych sejmów ziemskich stały dwa zadania, zmiana ich charakteru z arystokratyczno- ziemiańskiego na demokratyczny oraz zmiana treści ich uprawnień. Austria dzieliła się na 17 krajów. Realizację autonomii krajom koronnym zapewniono w oparciu o Statuty Krajowe (Landtag), dla każdego z nich oddzielne, choć merytorycznie identyczne, wydane jak o załącznik do Patentu lutowego w 1861 roku, i po zmianach z roku 1867. Przedstawicielem cesarza i władzy rządowej w kraju był namiestnik (Statthalter). Sejm krajowy miał strukturę jednoizbową, w której zasiadali wiryliści, czyli osobę, które z racji pełnionych przez siebie godności miały prawo do zasiadania w sejmie, takie jak arcybiskupi wszystkich obrządków, biskupi oraz rektorzy uniwersytetów. Oprócz nich wybierani byli posłowie w wyborach opartych na systemie kurialnym, kadencja trwała 6 lat. Władzę wykonawczą sprawował Wydział Krajowy, 6- osobowy organ wybierany spośród członków sejmu, na czele którego stał marszałek krajowy (w Czechach był to naczelny marszałek krajowy). On też przewodniczył obradom sejmu.
Konstytucja Grudniowa z 1867 r. jako kompetencje Sejmów krajowych wyznaczyła wszelkie ustawodawstwo, które nie leżało w zakresie kompetencji Rady Państwa. Nie przyniosło to jednak rozszerzenia władzy samorządów, gdyż kompetencje Rady obejmowały bardzo szeroko zakreślony katalog spraw. Paragraf 18 Statutów krajowych wyszczególniał sprawy krajowe . Sejmom pozostawały zagadnienia związane z kulturą krajową (tzn. rolnictwa, leśnictwa, hodowli bydła, rybołówstwa itp.), budowlami publicznymi, których koszty pokrywały budżety krajów, zakładów dobroczynnych i kontroli dochodów z zarządu majątkiem krajowym, opodatkowania na cele krajowe (mogły nakładać dodatki do podatków bezpośrednich w wysokości 10 % obliczonego podatku, a przy wyższych, za zezwoleniem cesarskim). W granicach ustaw powszechnych mogły uchwalać prawo szczególne w kwestiach 1) gminnych, 2) kościelnych i szkolnych, 3) dostarczania podwody, zaopatrzenia i kwaterunku wojska. W myśl paragrafu 19 Sejmy krajowe uzyskały prawo inicjatywy ustawodawczej w sprawach krajowych oraz prawo opiniowania projektów rządowych tych spraw dotyczących. Budżet krajowy traktowany był jako uchwała i nie potrzebował podpisu cesarza, by być wcielonym w życie.
Kraje dzieliły się na starostwa powiatowe, na których czele stał starosta. Samorząd powiaty posiadały jedynie w czterech krajach, m. in. w Galicji. Organami jego były Rada powiatu pod przewodnictwem marszałka i wydział powiatu. Dzieliły się one na gminy z wójtami na czele, od 1862 pochodzącymi z wyboru. Odpowiednimi organami była rada gminy i zwierzchność gminna. Miasta były zarządzane przez rade miejską z organem wykonawczym, w którego skład wchodził burmistrz, a w większych miastach prezydent. Poważną wadą samorządu austriackiego, zarówno na szczeblu powiatowym i gminnym, a w pewnych aspektach krajowym był brak jasnych kryteriów rozdziału kompetencji administracji państwowej i samorządowej. Brak odpowiednich norm dzielących kompetencje prowadził do częstych kolizji. Na szczeblu krajowym problemem okazał się brak należytego współdziałania namiestnika i sejmu.
1.4 Ustrój Węgier
Kompromis między Austrią, a Węgrami załatwiał wszystkie te sprawy, których ani rewolucja, ani powstanie z 1848 roku nie rozwiązała za pomocą walki zbrojnej. Królestwo Węgier uzyskiwało, na bardzo dogodnych warunkach możność niemal niezależnego rozwoju. Najbardziej antagonizującymi zagadnieniami były wewnętrzne sprawy wspólne dla obu części Monarchii, jednak polityka zagraniczna, której kierunek miał być konsultowany z premierem Węgier, nie nastręczał tylu trudności. Łączyła ona partnerów ponad pozostałymi podziałami, ponieważ obie nacje panujące były zgodne w priorytetach polityki narodowościowej, antysłowiańskiej i antyrosyjskiej (Węgrzy byli silnie reprezentowani w dyplomacji). Jednakże ugoda nie spotkała się z tak jednomyślną aprobatą opinii publicznej jak mogłoby się wydawać. Bez względu na obiektywne korzyści, jakie ze sobą niosła, w społeczeństwie przeważało poczucie odwrotu od idei niepodległości w zamian za doraźne koncesje. W liście otwartym, tzw. „liście Kasandry”, przebywający na wygnaniu w Turynie Lajos Kossuth, przestrzegał czołowych polityków przed strasznymi konsekwencjami, jakie mogą czekać kraj pozbawiony możliwości stanowienia o swojej przyszłości, a także wyrażał lęk by „Węgry nie zostały pogrzebane razem z upadkiem wiedeńskiego dworu”.
Dynastia jednak była szlachcie węgierskiej potrzebna jako zwornik dla państwa, które borykać musiało się z nie mniejszym problemem narodowościowym niż Przedlitawia. Większość niemadziarska domagała się, jeśli nie niezależności to przynajmniej równouprawnienia w granicach wspólnego państwa. Madziarzy nie byli skorzy do ustępstw, w jednolitym państwie zarządzanym z centrum widzieli jedyny gwarant trwałości korony węgierskiej. Księstwo Siedmiogrodu zostało, tak jak już raz miało to miejsce w 1848 r. bezpośrednio włączone do Węgier właściwych, a jego sejm krajowy w Kolozsvár zlikwidowany. Podobnie oddzielność administracyjna straciła serbska Wojwodina. Ustawa narodowościowa z listopada 1868 nie miała wiele wspólnego z równouprawnieniem. Na całym obszarze Węgier z Siedmiogrodem językiem państwowy miał być język węgierski. Języki miejscowe mogły spełniać jedynie pomocniczą rolę w administracji. Wszyscy obywatele zostali włączeni w krąg tzw. „węgierskiego, niepodzielnego i jednolitego narodu politycznego” , zgodnie z zasadą cuius regio eius natio.
Problem narodowościowy był jednak nazbyt zapalnym, by Węgrzy mogli pozwolić sobie na jego zupełne zignorowanie. Drugą najsilniejszą mniejszością byli Chorwaci. We wrześniu 1868 r. weszła w życie narzucona przez Peszt „ugoda”. Określiła ona warunki wąskiej, chorwackiej autonomii. Jednym z jej elementów miał być własnym, jednoizbowy parlament (Sabor kraljevina Hrvatske, Slavonije i Dalmacije) obradujący w Zagrzebiu, zajmujący się sprawami wewnętrznymi kraju oraz związanymi z wyznaniem, edukacją i wymiarem sprawiedliwości. Władzę wykonawczą sprawować miał ban, desygnowany przez króla, ale na wniosek premiera rządu węgierskiego, co skrajnie kłóciło się z interesem narodowym Chorwatów. Do zakresu spraw wspólnych dla obu części królestwa wchodziły takie dziedziny jak: wojskowość, finanse, handel, przemysł oraz komunikacja. Miejscem gdzie zajmowano się nimi był „rozszerzony” sejm węgierski. Podczas, kiedy parlament obradował jako przedstawicielstwo Węgier i Chorwacji, na gmachu parlamentu umieszczana była, obok flagi węgierskiej, flaga chorwacka, slawońska i dalmacka. Skład obradujący powiększony był o 29 delegatów do izby poselskiej i 2 do izby wyższej. Decyzje podejmowano zwykła większością głosów. Taki sposób podejmowania decyzji wydatnie ograniczył realny wpływ posłów delegowanych przez Sabor, żywotnie zainteresowanych w sprawach przez sejm rozstrzyganych. Przy rządzie pesztańskim Chorwaci mieli swojego ministra bez teki, który reprezentować miał interes rodaków. Nie był odpowiedzialny przed Saborem, a przed sejmem węgierskim, co uniemożliwiało kontrole nad wywiązywaniem się przez niego ze powierzonych obowiązków. Zapewniono też utworzenie sekcji chorwackich przy każdym z centralnych ministerstw. Sprawy budżetu pokrywającego wydatki na instytucje wspólne miały być renegocjowane, co 10 lat, z zastrzeżeniem jednak, że 44 % czystych dochodów skarbu chorwacko-slawońskiego będzie przeznaczonych wyłącznie na wydatki własne. Udział Chorwacji obliczano dopiero z pozostałej kwoty, a wynosił on zazwyczaj 8 %.
Po stronie węgierskiej żadna opcja polityczna nie widziała zagrożenia, jakie miała przynieść restrykcyjna polityka narodowościowa. Kwestia praw mniejszości narodowych jeszcze nie raz miała dać znać o sobie, a dążenia do rozszerzenia autonomii Chorwatów stały się czynnikiem stałego niepokoju i destabilizacji.
Nowa pozycja w ustroju wspólnego państwa dla obywateli węgierskic najściślej łączyła się z kwestią własnej armii. Taki taż był cel rządu, którego jednak nie udało się przeforsować w postanowieniach ugody. Wojsko miało być w całości podporządkowane Wiedniowi. Dopiero po dłuższych pertraktacjach rządowi hr. Andrássyego udało się uzyskać zgodę na organizację armii Honverów. Były to oddziały zorganizowane na wzór austriackiej obrony krajowej (Landwehry), których nie wyróżniały narodowe emblematy, ani nawet s język komendy, którym pozostawał niemiecki .
Konstytucja węgierska oparta została na następujących aktach prawnych:
1) Węgierskiej sankcji pragmatycznej (ustawy I i II z r. 1722/23);
2) Ustaw r. 1790/91 o koronacji króla (ustawa III) i niepodległości królestwa węgierskiego (ustawa X) oraz o sprawowaniu władzy prawodawczej i wykonawczej (ust. XII);
3) Ustaw r. 1847/48 o utworzeniu odpowiedzialnego ministerium węgierskiego (ust. III), o corocznej sesji sejmu (ust. IV), o wyborach posłów sejmowych na podstawie przedstawicielstwa (ust. V, w mocy pozostający §5;
4) Ustaw r.1867: II-ej zawierającej dyplom inauguracyjny cesarza i XII-ej, o sprawach wspólnych krajów korony węgierskiej pozostałych krajów;
5) Ust. XXX z 1868 r. o ugodzie prawnopaństwowej z Chorwacją;
6) Ust. VII z r. 1885 o zmianie organizacji izby wyższej .
Na czele Węgier stał król. Tron dziedziczony miał być w myśl Ustawy I i II z roku 1723, tzw. węgierskiej sankcji pragmatycznej, w linii potomków męskich cesarza Józefa i cesarza Leopolda, a gdy było to niemożliwe dziedziczyć miały potomkinie. W razie wymarcia wszystkich uprawnionych linii Domu Habsburgów, prawo obioru króla odzyskać miały Stany węgierskie. Nowy król w pół roku od śmierci poprzednika powinien zostać koronowany i winien wystawić dyplom inauguracyjny. Dopiero wtedy stawał się uprawnionym do sankcjonowania ustaw i udzielania przywilejów. Władzę wykonawczą pełnił za pośrednictwem rządu, a jego rozkazy, rozporządzenia, postanowienia i nominację ważne były po kontrasygnowaniu ich przez właściwego ministra . Rząd składał się z prezesa i 8 ministrów obradujących w Budapeszcie (od 1873 Bude, Peszt i Óbude scalono w jeden organizm miejski.). Przy osobie cesarza rezydować miał specjalny minister do spraw wspólnych, węgierskich i austriackich, który za swe działania odpowiadał osobiście . Ministrowie byli odpowiedzialni przed Sejmem, który mógł ich w każdym czasie wezwać do złożenia wyjaśnień i przedłożenia odpowiednich dokumentów. Sejm mógł postawić ministra w stan oskarżenia bezwzględną większością głosów, a odpowiednim do ich sądzenia był trybunał wyłoniony ze składu izby wyższej, w liczbie 12 osób. Król, w stosunku do skazanego ministra, nie mógł wykonać prawa łaski, za wyjątkiem przypadków amnestii ogólnej.
Konstytucja z 1848 r. przewidziała dwu izbowy parlament, czyniąc zadość ustrojowej tradycji ukształtowanej już w XVII wieku. Składał się z izby poselskiej i izby magnatów. Ustawa V uzupełniona została przez Ustawą XXIII z r. 1874 dokonującej reformy izby niższej, natomiast Ustawa VII z 1885 r. reorganizowała izbę wyższą. Zgodnie z nimi, wybierano 413 posłów na 5-letnią kadencję wyłaniano w granicach królestwa Węgier oraz 40 delegatów sejmu chorwacko-slawońskiego, co dawało ogólną liczbę 453. Członkami izby magnatów zostawali wiryliści, zasiadający dzięki odziedziczonemu przywilejom, tacy jak: pełnoletni książęta domu panującego, pełnoletni członkowie domów magnackich oraz pełniący mandat, połączony z godnościami państwowymi, bądź kościelnymi: chorążowie kraju, hrabia Preszburga, dwaj strażnicy korony, gubernator Fiume, prezydent i wiceprezydent stołu królewskiego, książęta kościołów wszystkich obrządków oraz tych, których cesarz mianował dożywotnio spośród zasłużonych obywateli korony węgierskiej. Poza wymienionymi w skład izby wchodzili również trzej przedstawiciele Zagrzebia. Prawo wyborcze, które obowiązywało od roku 1848, oparte było na zasadach wysoce demokratycznych, choć nie urzeczywistniających powszechnego prawa do głosowania. Poza tym opierała się na zasadzie kurialności. Spadek popularności partii rządzącej i duże poparcie dla lewicy spowodowało, że postanowiono interweniować legislacyjnie. Prawo wyborcze ograniczono, w myśl ustawy z 1874 r. cenzusem majątkowym. Obywatele uprawnieni do wykonywania czynnego prawa wybierania posłów zostali ograniczeni, z 6,7 % do 5,9 % ogółu mieszkańców . Polityka wyznaczania okręgów wyborczych również zmierzała do zmniejszenia wpływu na wynik wyborów przez warstwy nieprzychylne rządowi, czyli przede wszystkim niemadziarskie. Kolejnym mankamentem systemu był brak tajności głosowania. W 1875 wydano ustawę o zakazie łączenia niektórych zawodów, takich jak urzędników państwowych, księży i żołnierzy z obowiązkami poselskimi. Ustawa IV z 1848 r. regulowała obowiązek corocznego zwoływania sesji sejmu. W myśl ustawy cesarz miał prawo przedłużyć, zamknąć, a także rozwiązać obradujący sejm przed końcem sesji. Zabezpieczeniem przed nadużyciem tego prawa był obowiązek zwołania nowego sejmu tym samym zarządzeniem, który powinien zebrać się przed upływem trzech miesięcy. Panujący nie mógł go również rozwiązać przed uchwaleniem budżetu i przed zatwierdzeniem rozliczeń przedłożonych przez rząd.
Poważnych reform wymagała organizacja sądownictwa ziem św. Stefana. Dokonały ich ustawy z roku 1868 i 1869. Likwidowały one pozostałości feudalne na tym odcinku, ogłaszała równouprawnienie wszystkich obywateli wobec prawa i postanowiono oddzielić wymiar sprawiedliwości od administracji. Sądownictwo niższe przekazywały one sądom komitatowym i miejskim, złożonym z mianowanych przez króla sedziów, a sądownictwo odwoławcze dwu Izbom sądowym królewskim, jednej dla Węgier właściwych, drugiej dla Siedmiogrodu, z którą na równi, w odniesieniu do Chorwacji i Sławonii, stała Izba sądowa bana, jednakże to nie ban stał na jego czele, a osobny prezydent. Najwyższą instancją sądową stała się Kuria królewska węgierska (Curia regis), która odpowiadała feudalnej Izbie septemwiralnej. Podległość krajów Zalitawii wobec Najwyższego trybunału udowego i kasacyjnego w Wiedniu została uchylona.
Struktura politycznych władz niższych przed rokiem 1860 zbudowana była identycznie jak w krajach niewęgierskich. Różniło je jedynie nazewnictwo. Urzędy powiatowe połączone był organizacyjnie z wymiarem sprawiedliwości najniższego stopnia w postaci urzędów sędziów szlacheckich. Przeobrażenie samorządu przyniosły zmiany, jakie niósł Dyplom październikowy i Patent Lutowy. Pozostawiono komitaty w dotychczasowych granicach. Jednostki administracyjne nie były już, jak to było wcześniej, wyłącznie samorządem szlachty, ale należały również do pozostałych mieszkańców. Na ich czele stał nadżupan, który funkcję swą pełnił na podstawie mianowania, natomiast większość urzędników (od podżupna począwszy) była wybierana przez municypia (rady) komitetowe. Ziemie św. Stefana podzielone zostały na 65 komitatów, do których doliczano zazwyczaj 8 komitatów chorwackich. Tak, jak poprzednio, dzieliły się na prossesus, coraz częściej zwane po prostu powiatami. Ich liczba wzrastała stopniowo, w 1891 r. było ich 409 . Rząd jednakże dążył do likwidacji owego systemu i zastąpienia go centralistycznym ustrojem administracyjnym. Stopniowo ujednolicano strukturę samorządową. Po włączeniu Siedmiogrodu, Wojwodiny i Banatu, przyszła kolej na Pogranicze Wojskowe (Militärgrenze). Były to tereny na dawnej granicy z Imperium Osmańskim, podlegające bezpośrednio austriackiemu ministerstwu wojny i pozostającym pod jego administracją. Zniesienie go w 1873 r. zdejmowało z Budapesztu poważny dyskomfort tolerowania na swojej ziemi obcej struktury o zarządzie wojskowym. Ustawa z roku 1870 zachowywała samorząd komitacki, rozszerzając tylko uprawnienia nadżupana, pochodzącego z nominacji rządowej.
Nie możesz pisać nowych tematów Nie możesz odpowiadać w tematach Nie możesz zmieniać swoich postów Nie możesz usuwać swoich postów Nie możesz głosować w ankietach
